Tứ Cầu trong kinh doanh: đại dương đỏ, vàng, xanh và sông ngách

Tứ Cầu là cách sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký chia thị trường thành đại dương đỏ, vàng, xanh và sông ngách. Bài giải thích từng loại, Nguyên lý IN – OUT và bảng Market/Founder Fit.

Mục lục

Tứ Cầu trong kinh doanh là cách sách «Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký» của Tạ Minh Tuấn chia thị trường thành bốn loại: đại dương đỏ (đã nhiều người làm), đại dương vàng (có vài người làm), đại dương xanh (chưa ai làm) và thị trường ngách, gọi là «sông». Mỗi loại hợp với một kiểu người sáng lập.

Khái niệm này nằm ở chương 2, «Ông già Noel và bài học về những đại dương». Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký là một truyện kinh doanh: hai sinh viên Thành Toàn và Thành Nhân vừa gọi vốn không thành cho trung tâm luyện thi của mình, và người thầy đầu tiên, được gọi thân mật là «Ông già Noel», chỉ ra rằng gốc rễ nằm ở việc chọn thị trường. «Tứ Cầu» ở đây là thuật ngữ kinh doanh của sách, không liên quan tới các nghĩa khác của chữ này.

Tứ Cầu là gì trong chương 2 của sách?

Theo lời người thầy trong truyện, xuyên suốt mấy trăm năm kinh doanh của loài người, mọi nhu cầu đều gói gọn trong bốn loại, gọi là Tứ Cầu. Sách minh hoạ bằng một sơ đồ bốn chữ dễ nhớ: ĐÃ là đại dương đỏ, ĐANG là đại dương vàng, CHƯA là đại dương xanh, còn NGÁCH là «sông».

Chương này mở đầu bằng thị trường vì một sai lầm phổ biến: nhiều người trẻ khởi nghiệp theo phong trào, nghĩ rằng mình có nhu cầu thì người khác cũng vậy, tưởng thị trường lớn lắm rồi triển khai mới vỡ lẽ nó quá nhỏ. Người thầy nhận xét phần lớn trường hợp gọi vốn không được là do chọn sai thị trường, và khuyên hiểu rõ năng lực, tính cách, nguồn lực của mình trước khi chọn.

Đại dương đỏ và đại dương xanh: hai đầu của rủi ro

Đại dương đỏ là thị trường cũ, mang tính truyền thống, đã nhiều người làm. Sách chia nó làm hai kiểu. Kiểu cung lớn hơn cầu, như máy nghe nhạc cầm tay, kim từ điển, máy nhắn tin, là thị trường lỗi thời, bão hoà, không còn chỗ trống; người thầy khuyên «đừng» chứ không chỉ «không nên» dấn vào. Kiểu cung nhỏ hơn cầu thì vẫn còn chỗ, gồm «siêu cầu» (nhu cầu rất lớn) và «nhu cầu bất biến» như ăn uống, đi lại, nơi ở, làm đẹp, yêu đương. Đại dương đỏ hợp người thích an toàn, không cần quá nhiều vốn trừ khi mở chuỗi, nhưng phải làm dịch vụ thật tốt mới giữ được khách. Bạn có thể đọc trọn phần Ông già Noel giảng về Tứ Cầu và Đại dương đỏ trên Inti Treasury.

Đại dương xanh là thị trường chưa được khai phá; người bước vào là người tiên phong. Cái giá lớn nhất là giáo dục thị trường: trước một thứ mới, khách đi qua chuỗi còn mới, chưa hiểu, chưa tin, còn sợ rồi mới dám mua, và đưa cả thị trường đi hết chuỗi ấy tốn rất nhiều tiền, chưa kể chi phí nghiên cứu và phát triển. Vì vậy người thầy khuyên người mới khởi nghiệp, nếu không đủ vốn, nên tránh loại thị trường này. Đổi lại, người đi đầu mà thành công thì dễ trở thành thương hiệu dẫn đầu tâm trí khách hàng (Top of Mind).

Sách còn có «Triết lý người điên»: nhìn xa mà không có năng lực hiện thực hoá thì là điên thật, nhìn xa mà có năng lực thì mới là cái «điên» làm nên chuyện. Muốn vào đại dương xanh, theo sách, cần đủ cả tầm nhìn, năng lực và vốn.

Thị trường ngách: chấm một điểm xanh trên đại dương đỏ

Khi Thành Toàn hỏi có cách nào khởi nghiệp mới lạ mà không cần nguồn lực quá lớn, người thầy đưa ra thị trường ngách. Người bình thường khó tạo ra cả một đại dương xanh, nhưng có thể «chấm một điểm xanh trên đại dương đỏ»: dựa trên một thị trường cũ rồi thêm hoặc cải tiến một giá trị để tốt hơn một chút, khác hơn một chút. Sách ví đại dương xanh như đột phá từ 1 điểm lên 9 điểm, còn ngách là cải tiến từ 4 điểm lên 6 điểm.

Sách minh hoạ bằng một bảng phép cộng, chẳng hạn Phở + Máy lạnh = Phở 24, Dầu gội + nam giới = X-men, Lẩu + Buffet + Băng chuyền = Kichi Kichi; đây là những ví dụ ở thời điểm sách được viết. Vì sản phẩm xuất phát từ thứ quen thuộc, ngách tốn ít công giáo dục thị trường, chi phí cải tiến không quá lớn và có thể bắt đầu nhỏ. Nó hợp với người có tính cách cân bằng: không thích quá mạo hiểm, cũng không muốn quá an toàn. Theo sách, dòng sông ngách về sau vẫn có thể chảy ra biển lớn, thành thị trường đại chúng. Phần này có trong trang Đại dương xanh, giáo dục thị trường và thị trường ngách trên Inti Treasury.

Đại dương vàng là gì?

Đại dương vàng là thị trường đã có một vài người làm nhưng chưa nhiều. Theo sách, người vào sau gia nhập bằng cách sao chép, «clone» lại người đi trước, theo chiến lược «Second Bird», tức làm con chim thứ hai chứ không làm chim đầu đàn. Thị trường này còn nhiều cơ hội vì cầu nhiều, cung ít, chưa mấy cạnh tranh. Đổi lại, người chủ phải chọn đúng người đi trước để học theo, làm theo thật nhanh, thật giống và triển khai thật tốt.

Đại dương vàng giống thị trường ngách ở chỗ công thức thành công còn chưa rõ rệt, nhưng khác ở điểm cốt lõi: ngách vẫn đòi sáng tạo, cải tiến, còn vàng chủ yếu là bắt chước. Ban biên tập lưu ý thêm: «sao chép» nên hiểu là học theo một mô hình đã được thị trường đón nhận, vẫn tôn trọng thương hiệu và quyền sở hữu trí tuệ của người đi trước.

Sách cũng mô tả vòng chuyển hoá giữa các loại: đại dương xanh hay sông ngách, sau khi thị trường đã được giáo dục, sẽ có người nhảy vào sao chép thành đại dương vàng; khi nhà cung cấp quá đông, nó hoá đỏ; người làm kinh doanh lại phải đổi mới hoặc cải tiến để tạo ra xanh hay ngách mới. Đọc trọn phần Đại dương vàng, Nguyên lý IN – OUT, Market/Founder Fit trên Inti Treasury.

Chọn loại nào: Nguyên lý IN – OUT và bảng Market/Founder Fit

Để quyết định vào (IN) hay tránh (OUT) một thị trường, sách dựa vào tương quan cung – cầu, gọi là Nguyên lý IN – OUT:

  • Cung cao, cầu thấp: hết chỗ trống (đại dương đỏ), nên tránh.
  • Cung cao, cầu cao: còn ít chỗ (đại dương đỏ), vào được nhưng sách không khuyến khích.
  • Cung thấp, cầu cao: còn chỗ (đại dương vàng), nên vào.
  • Cung thấp, cầu thấp: tuỳ trường hợp; đại dương xanh thì phụ thuộc nguồn lực, sông ngách thì vào, thị trường đang giảm cầu vì lỗi thời thì tránh.
  • Gặp «siêu cầu»: cung cao vẫn còn nhiều chỗ (đại dương đỏ) nên vào; cung thấp thì còn rất nhiều chỗ (xanh hoặc vàng), vào hay không tuỳ nguồn lực.

Sau đó người thầy tổng hợp bảng Market/Founder Fit, đặt bốn loại thị trường cạnh đặc điểm của người sáng lập: mức sáng tạo, số đối thủ, cách tiếp cận, mức chấp nhận rủi ro, tiền và khả năng thực thi. Chẳng hạn, chỉ nên chọn đại dương xanh khi bạn sáng tạo cao, huy động được nhiều tiền, chịu được rủi ro lớn và sẵn sàng giáo dục thị trường nhiều; còn nếu sáng tạo ở mức vừa, muốn rủi ro vừa phải và khởi đầu nhỏ với ít tiền thì nên chọn sông ngách.

«Làm nhanh chưa chắc đúng, nhưng làm đúng thì chắc chắn nhanh.» – Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký, chương 2

Thử trong 5 phút. Viết ý tưởng của bạn ra giấy rồi trả lời bốn dòng: ý tưởng rơi vào ô ĐÃ, ĐANG, CHƯA hay NGÁCH; cung đang nhiều hay ít, cầu lớn hay nhỏ; túi tiền và mức chịu rủi ro của bạn hợp với ô ấy tới đâu; nếu lệch, thử viết lại theo công thức «ngành cũ + một cải tiến». Sau đó chọn một phép thử nhỏ như bài kiểm chứng ý tưởng kinh doanh gợi ý, và đối chiếu với mục chọn sai thị trường trong bài 7 nguyên nhân thất bại khi khởi nghiệp. Tứ Cầu là khung để suy nghĩ, không phải lời bảo đảm kết quả kinh doanh.

Hỏi – đáp

Đại dương vàng khác đại dương xanh thế nào?

Theo chương 2 sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký, đại dương xanh là thị trường chưa ai làm: người vào phải tiên phong, tự giáo dục thị trường, cần rất nhiều tiền và chịu rủi ro cao. Đại dương vàng là thị trường đã có vài người làm nhưng chưa nhiều: người vào sau sao chép nhanh và giống người đi trước, không cần sáng tạo nhiều, mức rủi ro trung bình.

Thị trường ngách khác đại dương xanh thế nào?

Đại dương xanh là đột phá, tạo ra thứ hoàn toàn mới mà khách chưa hình dung, nên chi phí giáo dục thị trường rất lớn. Thị trường ngách, sách gọi là «sông», chỉ thêm hoặc cải tiến một giá trị trên một thị trường cũ, như phở thêm máy lạnh. Khách vẫn đi qua các bước từ thấy lạ đến dám mua, nhưng mỗi bước ngắn hơn, nên có thể bắt đầu nhỏ.

Người ít vốn nên chọn loại thị trường nào theo sách?

Sách khuyên người mới khởi nghiệp chưa đủ vốn nên tránh đại dương xanh, vì giáo dục thị trường rất tốn kém. Hợp hơn là sông ngách, có thể khởi đầu nhỏ với ít tiền, hoặc kiểu đại dương đỏ còn chỗ như nhu cầu bất biến, nơi không cần quá nhiều vốn trừ khi mở chuỗi nhưng phải làm dịch vụ thật tốt. Lựa chọn cuối cùng vẫn tuỳ tính cách và năng lực của bạn.

Tứ Cầu có giống lý thuyết đại dương xanh quen thuộc không?

Chỉ giống một phần. Đại dương đỏ và đại dương xanh là hai khái niệm quen thuộc trong kinh doanh; Tứ Cầu là cách sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký xếp chúng cùng đại dương vàng và sông ngách thành bốn loại, rồi thêm Nguyên lý IN – OUT và bảng Market/Founder Fit để người sáng lập tự chọn. Vì khung này được kể qua một truyện kinh doanh, nên đọc như gợi ý tư duy hơn là lý thuyết học thuật.

Bài liên quan: La Bàn Khởi Nghiệp là gì? 6 chìa khoá chọn ý tưởng kinh doanh · Đam mê hay kỷ luật quan trọng hơn? Bài học từ ngọn nến

Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký: mạch truyện và 6 bài học

Đọc thêm từ sách