Nhân rộng mô hình kinh doanh (scale up) là phục vụ được lượng khách lớn hơn gấp nhiều lần, như từ 100 lên 100.000 khách, mà chất lượng không giảm. Theo chương 7 sách «Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký» của Tạ Minh Tuấn, mô hình ấy phải dựa vào quy trình, hệ thống hơn tài riêng của con người.
Như mọi bài học trong Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký, ý này được kể qua một cảnh truyện: hai nhân vật Thành Toàn và Thành Nhân đi dự một buổi CEO Talks, nơi diễn giả là giám đốc một công ty công nghệ mà mọi người gọi là «Ông trùm công nghệ». Đây là chìa khoá cuối cùng trong sáu chìa khoá của truyện.
Câu đố mở đầu chương 7
Chương 7 có tên «Khởi đầu với sự kết thúc trong tâm trí». Diễn giả hỏi khán phòng: yếu tố nào quyết định giá trị doanh nghiệp? Rồi ông đố thêm: quán cà phê thường khác Starbucks, quán ăn thường khác McDonald’s, quán phở thường khác Phở 24 ở chỗ nào? Người nói năng lực đội ngũ, người nói kết quả kinh doanh, Thành Nhân đùa là «mắc hơn». Ông lắc đầu với tất cả, vì nhiều quán cà phê sang hay quán phở gia truyền còn bán đắt hơn. Câu trả lời cho cả hai câu hỏi là nhân rộng.
Nhân rộng đo bằng số khách, không đo bằng số cửa hàng
Định nghĩa trong chương 7 rất cụ thể. Hôm nay doanh nghiệp phục vụ 100 khách mỗi ngày; nếu phải phục vụ 100.000 hay 1.000.000 khách mỗi ngày, liệu có giữ được chất lượng như ban đầu không, và giải pháp là gì? Khi lượng khách tăng, số đại lý, cửa hàng nhượng quyền và nhân viên tất nhiên tăng theo. Nhưng theo sách, nhân rộng được đo bằng lượng khách phục vụ, không phải bằng việc tăng từ 10 lên 100 nhân viên hay từ 1 lên 10 cửa hàng; số người và số chi nhánh chỉ là hệ quả.
Vì thế, mở thêm chi nhánh chưa chắc đã là nhân rộng: nếu mỗi nơi phục vụ kém đi, doanh nghiệp chỉ đang phình ra chứ chưa lớn lên.
Vì sao có mô hình nhân rộng được, có mô hình thì không
Diễn giả nói thẳng một điều người khởi nghiệp nên nghe sớm: «Không phải ý tưởng nào cũng có khả năng nhân rộng.» Nếu không phân tích kỹ, người làm dễ sa vào một ý tưởng không thể lớn, trong khi có những ý tưởng đi được khắp cả nước, thậm chí ra nhiều quốc gia.
Ví dụ đầu tiên là một công ty thiết kế. Người thiết kế giàu sáng tạo, nhạy cảm, và thường có cái tôi cao để giữ sự sáng tạo ấy. Một công ty mười nhà thiết kế có thể có doanh số nhích lên đều qua các năm, nhưng theo sách đó chưa phải nhân rộng, vì mô hình dựa quá nhiều vào con người. Làm việc với vài chục, rồi một trăm người có cái tôi cao, người lãnh đạo khó còn giữ được chất lượng. Sách không chê mô hình này: nó vẫn có thể nuôi sống người làm, thậm chí giúp họ khá giả, chỉ khó trở thành một doanh nghiệp rất lớn.
Ví dụ thứ hai là Phở 24, ở phiên bản trước khi nhà sáng lập bán doanh nghiệp, như sách tự chú thích. Một sinh viên hay một thanh niên chưa từng đứng bếp, nếu được đào tạo và làm đúng quy trình từng bước, vẫn nấu ra tô phở có chất lượng và mùi vị như nhau. Mô hình này không đặt cược vào tay nghề của một đầu bếp; nó không nhắm bán tô phở ngon nhất mà nhắm bán phở cho nhiều người ăn nhất, và thứ nó thật sự bán là không gian ăn phở. Nhờ dựa vào hệ thống, chuỗi có thể nhân rộng, kể cả bằng nhượng quyền. Sách vẫn lưu ý món ăn phải đủ ngon để khách hài lòng.
«Khi kinh doanh, ta phải biết mô hình kinh doanh của mình thực sự bán cái gì.» – Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký, chương 7
Sách cũng nói rõ không phải ai cũng muốn nhân rộng. Một tiệm phở gia truyền cha truyền con nối, hài lòng với những gì đang có, là lựa chọn của chính họ. Theo chương 8, có muốn nhân rộng hay không tuỳ vào khát vọng và quan niệm thành công của người sáng lập; nhưng nếu muốn tạo giá trị cho hàng trăm ngàn, hàng triệu người thì phải thiết kế để nhân rộng ngay từ đầu.
Làm sao nhân rộng mô hình kinh doanh: 5 bước rút từ chương 7
- Khởi đầu với sự kết thúc trong tâm trí. Ngay khi chọn ý tưởng, hãy hình dung điểm kết của từng chu kỳ: hết năm thứ nhất, thứ hai, thứ ba; sau mỗi vòng gọi vốn; cả khi bán công ty hay niêm yết. Sách gọi đó là bài toán «Exit Road», và mọi câu trả lời đều quy về việc doanh nghiệp có nhân rộng được không, tới mức nào.
- Chọn ý tưởng được thiết kế để nhân rộng. Người không nhìn trước có thể mất ba, năm năm mới nhận ra mô hình của mình không lớn được và phải làm lại từ đầu. Sách nhắc rằng chọn đúng quan trọng hơn cố gắng, và gọi kiểu ý tưởng cần tìm là «Designed to Scale up».
- Bớt phụ thuộc vào con người, dựa nhiều hơn vào quy trình và hệ thống. Điều này không có nghĩa con người không quan trọng. Sách sửa lại một câu quen thuộc: «con người phù hợp mới là tài sản quan trọng nhất». Tài năng của con người nên được dùng để dựng nên hệ thống, rồi doanh nghiệp vận hành qua hệ thống ấy.
- Dùng công nghệ và kênh trực tuyến. Sách lấy ví dụ Uber hay Google, và những website bán mẫu giao diện: làm ra một lần, bán được hàng vạn lần.
- Chuẩn hoá trước, nhân rộng sau. Tiếp thị, bán hàng, hậu cần, sản xuất, nhân sự cần được đóng gói thành bộ quy trình chuẩn. Nếu vội mở rộng khi quy trình chưa tối ưu, thay vì sửa lỗi cho một cửa hàng, bạn sẽ phải sửa cho hàng chục, hàng trăm điểm. Sách gọi nguyên tắc này là «Nail it before Scale it» và dịch là chuẩn hoá trước khi xã hội hoá.
Chương 7 còn thêm một tầng: quản trị tri thức. Nếu nhân sự giỏi rời đi mà không để lại gì, doanh nghiệp lại phải tuyển người mới và chờ họ quen việc, cứ thế lặp lại. Khi mỗi người để lại tri thức của mình trong một hệ thống được quản trị bài bản, người đến người đi mà tri thức vẫn ở lại. Sách gọi đó là đi từ «quản trị con người» sang «quản trị tri thức».
Trong truyện: một gia sư nghỉ việc và lời giải Koso
Chương 8 mở bằng một chuyện nhỏ ở trung tâm Gia Sư Riêng: một gia sư giỏi, được học trò thương, xin nghỉ về quê chăm cha mẹ, và trung tâm mất đi một người đắc lực. Sau buổi CEO Talks, Thành Nhân, vốn học công nghệ thông tin, tìm cách đưa công nghệ vào trung tâm. Hai người thiết kế lại mô hình thành Koso, một ứng dụng nền tảng nối người cần giải bài Toán với gia sư, dùng công nghệ để giảm phụ thuộc vào con người. Đây là diễn biến của nhân vật; sách không trình bày Koso như doanh nghiệp của tác giả. Vị trí của nhân rộng trong khung sáu chìa khoá được tóm lại ở bài La Bàn Khởi Nghiệp là gì.
Thử trong 5 phút: phép thử «100 lên 100.000»
Chọn sản phẩm hoặc dịch vụ chính của bạn và làm bốn việc:
- Viết ra các bước để phục vụ trọn một khách hàng, từ lúc họ biết đến bạn tới lúc họ dùng xong.
- Khoanh những bước chỉ một người cụ thể làm được, hoặc làm tốt nhất.
- Với mỗi bước đã khoanh, tự hỏi: có thể viết thành quy trình để người được đào tạo làm như nhau không? Có công cụ nào đảm nhận thay được không?
- Viết một câu trả lời cho câu hỏi của sách: mình thực sự đang bán cái gì?
Nếu khách tăng gấp một nghìn lần mà phần lớn các bước vẫn nằm trong tay một người, đó là chỗ cần chuẩn hoá trước khi nghĩ tới mở rộng. Bạn có thể soi tiếp mô hình của mình với bài mô hình kinh doanh startup: 8 câu hỏi trước khi viết kế hoạch. Bài tập giúp nhìn rõ mô hình; nó không thay cho tư vấn tài chính, pháp lý và không hứa hẹn kết quả kinh doanh.
Hỏi – đáp
Scale up trong kinh doanh là gì?
Scale up, sách gọi là nhân rộng, là khả năng phục vụ lượng khách lớn hơn gấp nhiều lần mà vẫn giữ chất lượng như ban đầu. Theo chương 7 sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký, nhân rộng được đo bằng số khách phục vụ được, ví dụ từ 100 lên 100.000 khách, chứ không đo bằng số nhân viên hay số cửa hàng.
Nhân rộng khác mở thêm chi nhánh như thế nào?
Mở thêm chi nhánh chỉ là một hệ quả có thể có của nhân rộng. Theo sách, doanh nghiệp nhân rộng thật khi phục vụ được nhiều khách hơn mà chất lượng không giảm, nhờ quy trình và hệ thống. Mở thêm cửa hàng khi quy trình chưa chuẩn có thể khiến một lỗi nhỏ bị nhân lên ở mọi điểm bán thay vì chỉ ở một nơi.
Mô hình kinh doanh nào khó nhân rộng?
Theo chương 7, khó nhân rộng nhất là mô hình phụ thuộc quá nhiều vào tài riêng của con người, như ví dụ công ty thiết kế trong sách, hay quán ăn mà hương vị nằm trọn trong tay một đầu bếp. Mô hình dễ nhân rộng hơn dựa vào quy trình, hệ thống và công nghệ, để người được đào tạo đủ cũng làm ra kết quả như nhau.
Doanh nghiệp nhỏ có nhất thiết phải nhân rộng không?
Không. Sách kể về tiệm phở gia truyền cha truyền con nối, chủ tiệm hài lòng và không muốn nhân rộng, và xem đó là lựa chọn của họ. Theo chương 8, có nhân rộng hay không tuỳ khát vọng của người sáng lập. Nếu muốn tạo giá trị cho rất nhiều người, bạn nên thiết kế mô hình để nhân rộng ngay từ đầu.
Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký: mạch truyện và 6 bài học
Đọc thêm từ sách
- Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký trên Inti Treasury: giới thiệu, mục lục tám chương và các phần đọc thử.
- Nhân rộng là chìa khoá thứ sáu trong sáu chìa: bài La Bàn Khởi Nghiệp là gì?
- Trang sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký trên Inti Books.
