Theo chương 5 sách «Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký» của Tạ Minh Tuấn, doanh nhân xã hội là người kiếm tiền từ việc giải những vấn đề của xã hội, chứ không chỉ vấn đề của một khách hàng. Điều làm nên doanh nhân, theo sách, là cách kiếm tiền: trao giá trị, không gây hại cho ai.
Cần nói trước một điều. Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký là một truyện kinh doanh: người kể là nhân vật Thành Toàn, và bài học về doanh nhân xã hội được trao qua lời người thầy thứ tư, một nhân vật mà truyện gọi là «anh doanh nhân xã hội».
Định nghĩa trong truyện: giải quyết vấn đề của xã hội
Chương 5 mang tên «Doanh nhân xã hội và ngọn cờ chính nghĩa hiệu triệu quần hùng». Sau ba bài học về thị trường, lợi thế và đam mê, hai nhân vật Thành Toàn và Thành Nhân, hai sinh viên Bách khoa đang loay hoay với trung tâm luyện thi Gia Sư Riêng, được gặp người thầy thứ tư vào một buổi chiều ở công viên. Anh hỏi họ bản chất của khởi nghiệp là gì. Thành Toàn đáp: giải quyết vấn đề của xã hội. Anh hỏi tiếp: vậy bản chất của việc kiếm tiền là gì?
Câu trả lời của người thầy là bán cho người khác lời giải cho vấn đề, cho nỗi đau họ đang gặp: ai đói thì mình bán cơm, ai thiếu hiểu biết thì mình trao kiến thức. Vấn đề càng khó, giải càng tốt và giải cho càng nhiều người thì người làm càng «giàu». Từ đó anh phân biệt hai khái niệm:
«Doanh nhân là người kiếm tiền bằng cách giải quyết vấn đề của người khác. Còn doanh nhân xã hội là người kiếm tiền bằng cách giải quyết vấn đề của xã hội.» – Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký, chương 5
Nói cách khác, doanh nhân xã hội vẫn kinh doanh và vẫn kiếm tiền; chữ «xã hội» nằm ở vấn đề họ chọn giải, một nỗi đau chung của cộng đồng. Khi được hỏi trung tâm của mình đang giải vấn đề xã hội nào, Thành Toàn trả lời: chuyện ôn thi đại học của nhiều học sinh, giữa lúc nhiều trung tâm gia sư kém chất lượng xuất hiện khắp nơi.
Ba cách kiếm tiền, và vì sao chỉ một cách xứng với chữ «doanh nhân»
Trước khi đưa ra định nghĩa, người thầy thứ tư nêu ba cách kiếm tiền:
- Mang lại giá trị cho người khác.
- Gây hại tới người khác.
- Vừa mang lại giá trị vừa gây hại cho người khác.
Theo anh, người kiếm tiền theo hai cách sau thường bị gọi là «con buôn»: chỉ cần có tiền, không nghĩ nhiều đến ai. Người muốn xứng với hai chữ doanh nhân thì chỉ nên kiếm tiền theo cách thứ nhất, bằng việc trao giá trị. Ý này đã xuất hiện từ chương 4, khi vị giám đốc nhân sự nhắc rằng ai chỉ đam mê kết quả, tức chỉ mê tiền và thành công, thì cần cẩn thận kẻo trở thành con buôn.
Theo cách nhìn này, kinh doanh không phải việc vô đạo đức. Sách cho rằng người kinh doanh có thể làm việc thiện ngay bằng mô hình kinh doanh của mình, khi mô hình ấy giải được những vấn đề và nỗi đau của xã hội. Hai ví dụ trong truyện là Google, với việc hệ thống hoá lượng thông tin khổng lồ trên Internet, và Uber, với việc giảm thời gian xe chạy rỗng đi tìm khách.
Ngọn cờ chính nghĩa: lý do khiến người khác muốn đi cùng
Khái niệm thứ hai của chương 5 là «ngọn cờ chính nghĩa». Người thầy nhắc lại truyện dân gian «Cóc kiện trời»: một con cóc nhỏ bé, không có sức mạnh gì, vẫn dẫn đầu được cả cáo, gấu và cọp lên thiên đình, vì nó mang một lý do chính đáng là đòi mưa cho muôn loài đang khát. Anh cũng nhắc tới Lưu Bị trong «Tam Quốc Diễn Nghĩa», người quy tụ được nhiều bậc tài năng nhờ khát vọng khôi phục nhà Hán.
Trong kinh doanh, theo sách, ngọn cờ chính nghĩa giúp quy tụ nhân sự phù hợp, đồng thời thu hút khách hàng, đối tác và nhà đầu tư. Người giỏi đến với doanh nghiệp không chỉ vì người lãnh đạo mà vì lý do chung doanh nghiệp theo đuổi; cả đội ngũ cùng phụng sự ngọn cờ ấy chứ không phụng sự một cá nhân. Sách xem đây là chỗ khác nhau giữa một doanh nhân có ngọn cờ chính nghĩa và một nhà lãnh đạo độc tài.
Người thầy dặn hai nhân vật, trước mỗi quyết định khởi nghiệp, hãy hỏi cả hai chiều: làm việc này thì xã hội nhận được gì, và bỏ không làm thì xã hội thiếu đi điều gì. Câu trả lời ấy, theo anh, có thể trở thành lý do, động lực và yếu tố xã hội trong doanh nghiệp của mỗi người.
CSR và thế «tất cả cùng thắng»
Sách còn gợi ý doanh nghiệp gắn bó với cộng đồng hơn qua các chương trình CSR (Corporate Social Responsibility), tức trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Theo người thầy thứ tư, CSR vừa là cách doanh nghiệp đóng góp trở lại cho cộng đồng, vừa là công cụ phát triển thương hiệu. Ví dụ trong truyện là chương trình gây quỹ của một nhãn sữa: mỗi sản phẩm bán ra góp một phần lợi nhuận vào quỹ giúp trẻ em nghèo được đến trường. Doanh nghiệp bán được hàng, người mua có dịp thực hành lòng trắc ẩn, trẻ em được đi học; sách gọi đó là thế «win-win-win», tất cả cùng thắng.
Câu hỏi làm từ thiện mà doanh nghiệp có hưởng lợi thì có ổn không cũng được đặt ra trong truyện. Câu trả lời của người thầy khá rõ: làm âm thầm cũng tốt, có hưởng lợi cũng tốt, miễn là chính trực, người yếu thế được giúp thật và tác động xã hội có thật. Chương 5 khép lại bằng một câu được in riêng một trang:
«Tất cả những doanh nghiệp lớn và trường tồn đều phải là những doanh nghiệp tốt!» – Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký, chương 5
Doanh nhân xã hội khác doanh nghiệp xã hội thế nào?
Hai cụm này hay bị dùng lẫn. Trong sách, «doanh nhân xã hội» nói về một con người và cách người ấy kiếm tiền. Còn «doanh nghiệp xã hội» ở Việt Nam là một loại hình doanh nghiệp có tiêu chí riêng trong Luật Doanh nghiệp. Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký không bàn phần pháp lý này; nếu bạn định đăng ký theo loại hình ấy, hãy đọc văn bản luật hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Đáng chú ý, sách không xem trách nhiệm với xã hội là việc riêng của doanh nhân xã hội. Người thầy thứ tư nhắn rằng khó có doanh nghiệp nào thành công giữa một xã hội thất bại, vì vậy mọi doanh nhân đều cần xây dựng doanh nghiệp vì cộng đồng. Ở chương 8, «xã hội» trở thành chìa khoá thứ tư của La Bàn Khởi Nghiệp và được ví như một «màng lọc» về sự chính trực và đạo đức: một ý tưởng có thị trường tốt, lợi thế rõ, đam mê lớn mà gây hại cho xã hội thì vẫn không làm. Sách cũng nhắc rằng lòng tốt cần đi cùng phương pháp đúng và hiểu biết pháp lý, vì thiếu hai thứ ấy thì lòng tốt dễ thành hậu quả thay vì hiệu quả.
Thử trong 5 phút: hai câu hỏi trước một quyết định
Lấy một ý tưởng kinh doanh bạn đang cân nhắc, hoặc một sản phẩm bạn đang bán, rồi viết ra giấy:
- Vấn đề: ý tưởng này gỡ nỗi đau cụ thể nào, của ai?
- Cách kiếm tiền: trong ba cách sách nêu, mình đang ở cách nào? Có khâu nào đang gây hại cho khách hàng hay cho người khác không?
- Nếu làm: xã hội được gì?
- Nếu không làm: xã hội mất gì?
- Ngọn cờ: viết lý do chung của bạn thành một câu mà người lạ đọc cũng hiểu.
Nếu câu «không làm thì xã hội mất gì» khó trả lời, đó chưa hẳn là dấu hiệu nên bỏ ý tưởng, nhưng là chỗ đáng nghĩ thêm. Bài tập giúp đặt câu hỏi đúng; nó không thay cho tư vấn pháp lý, tài chính và không hứa hẹn kết quả kinh doanh. Một góc khác của cùng tác giả về người làm kinh doanh nằm ở bài doanh nhân tỉnh thức là gì.
Hỏi – đáp
Doanh nhân xã hội là gì theo sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký?
Theo chương 5, doanh nhân xã hội là người kiếm tiền từ việc giải những vấn đề của xã hội, còn doanh nhân nói chung kiếm tiền từ việc giải vấn đề của người khác. Định nghĩa được nói qua lời người thầy thứ tư, một nhân vật trong truyện. Điểm then chốt là chỉ kiếm tiền bằng cách trao giá trị, không gây hại cho ai.
Doanh nhân xã hội khác doanh nghiệp xã hội như thế nào?
Doanh nhân xã hội là một con người và cách người ấy làm kinh doanh; doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam là một loại hình doanh nghiệp có tiêu chí riêng trong Luật Doanh nghiệp. Sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký chỉ bàn khái niệm thứ nhất. Muốn đăng ký theo loại hình doanh nghiệp xã hội, bạn nên đọc văn bản luật hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Doanh nhân xã hội có phải là người làm từ thiện không?
Không hẳn. Theo sách, doanh nhân xã hội vẫn kinh doanh và vẫn kiếm tiền, chỉ là kiếm tiền bằng việc giải một vấn đề chung của cộng đồng. Việc làm từ thiện, kể cả khi doanh nghiệp có hưởng lợi, được sách xem là tốt nếu người làm chính trực, người yếu thế được giúp thật và tác động xã hội có thật.
Ngọn cờ chính nghĩa trong kinh doanh là gì?
Đó là lý do chung, hướng tới lợi ích của nhiều người, mà một doanh nghiệp theo đuổi. Sách minh hoạ bằng truyện «Cóc kiện trời» và khát vọng của Lưu Bị trong Tam Quốc. Theo chương 5, ngọn cờ chính nghĩa giúp quy tụ nhân sự phù hợp, khách hàng, đối tác và nhà đầu tư, vì họ đi cùng một mục tiêu chứ không chỉ đi theo một người.
Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký: mạch truyện và 6 bài học
Đọc thêm từ sách
- Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký trên Inti Treasury: giới thiệu, mục lục tám chương và các phần đọc thử.
- Xã hội là chìa khoá thứ tư trong sáu chìa: bài La Bàn Khởi Nghiệp là gì?
- Trang sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký trên Inti Books.
