Ngồi thiền bị tê chân phải làm sao? 5 cách không cần kiết già

Tê chân khi mới ngồi thiền là chuyện thường gặp. Sách Ai Cũng Thiền Được của Tạ Minh Tuấn gợi ý đổi tư thế, kê gối, ngồi ghế hoặc nằm thiền, không bắt buộc kiết già.

Table of Contents

Ngồi thiền bị tê chân thì bạn cứ đổi tư thế chân, kê gối dưới mông hoặc chuyển sang ngồi ghế; chưa quen thì nằm thiền cũng được. Đó là lời dặn trong chương «Tư Thế Thiền Chuẩn» của sách Anyone Can Meditate (Tạ Minh Tuấn): không ai bắt buộc phải ngồi kiết già.

Bài viết này gom những chỉ dẫn về tư thế nằm rải rác trong Phần 3 «Chỉ dẫn thiền» của cuốn sách, sắp lại thành từng bước dễ làm, kèm một bài tập ngắn và lời nhắc lúc nào nên dừng lại để hỏi nhân viên y tế thay vì cố ngồi tiếp.

Tê chân khi mới tập thiền là chuyện thường gặp

Chương «Chúng ta không thuộc về nhau» ở Phần 2 mở bằng một lời than rất quen: nhắm mắt lại thì suy nghĩ kéo đến, tay chân cứ muốn động đậy, nên chắc thiền không hợp với mình. Tác giả trả lời rằng suy nghĩ trồi lên và tay chân muốn cử động là điều hết sức bình thường với người mới tập, cũng như lần đầu xuống nước thì hiếm ai bơi được ngay.

Nói cách khác, cảm giác tê không chứng minh bạn không hợp với thiền. Nó chỉ cho biết tư thế đang cần chỉnh lại. Theo giải thích trong chương «Tư Thế Thiền Chuẩn», khi ngồi xếp bằng mà tê chân, kê một chiếc gối dưới mông sẽ nâng phần mông lên và giảm áp lực dồn xuống phần chân.

5 cách xử lý khi ngồi thiền bị tê chân

Các cách dưới đây lấy từ chương «Tư Thế Thiền Chuẩn» và phần tư thế được nhắc lại ở đầu chương «Hướng dẫn Thiền Hơi Thở». Bạn có thể thử từng cách rồi giữ lại cách hợp với cơ thể mình.

  1. Không ép mình ngồi kiết già. Sách nói nếu ngồi được kiết già hay bán già thì cứ ngồi, vì tư thế ấy hỗ trợ định tâm tốt hơn; nhưng không cần làm cho việc thiền khó đến mức người bình thường không tập nổi.
  2. Kê cao phần mông. Lót một chiếc gối, tấm chăn gấp hoặc tọa cụ dưới mông khi ngồi xếp bằng. Đây là cách đầu tiên sách nêu cho người hay tê chân.
  3. Đổi tư thế chân khi tê. Sách viết thẳng: “Bạn có thể thay đổi tư thế chân khi tê.” Việc giữ chân cố định chỉ được gợi ý khi bạn đã quen và tâm đã định. Một cách làm nhẹ nhàng là đổi chân thật chậm, biết rõ mình đang đổi, rồi trở về với hơi thở.
  4. Ngồi ghế, buông thư hai chân. Ngồi trên ghế là một lựa chọn được sách nêu rõ, không phải lựa chọn tạm bợ. Chỉ cần giữ lưng thẳng; nếu mỏi lưng, bạn tựa vào tường và kê một chiếc gối giữa lưng với tường.
  5. Nằm thiền khi chưa quen hoặc đang đau. Sách dặn: “Nếu chưa quen, hoặc gặp chấn thương, đau cột sống, bạn hãy nằm.” Chương «Trẻ quá sao thiền được? Già rồi thiền làm gì?» cũng nói người lớn tuổi đau lưng không ngồi nổi vẫn có thể nằm để thiền, và Phần 4 có riêng mục «Thiền Nằm», được tác giả tóm lại là Thiền Hơi Thở cộng với tư thế nằm.

“Đây là phương pháp tốt cho tất cả mọi người, không phải là ‘đặc quyền’ của riêng ai.”

— Ai Cũng Thiền Được, chương «Tư Thế Thiền Chuẩn»

Cách ngồi thiền không đau chân: 7 lưu tâm của Tư Thế Thiền Chuẩn

Sách tóm tư thế thành bảy điều cần lưu tâm và dùng lại chúng trong mọi bài thiền phía sau. Nắm được bảy điều này là nắm được phần lớn chuyện ngồi cho dễ chịu:

  1. Ngồi hay nằm đều được; ngồi được thì ngồi.
  2. Giữ lưng thẳng.
  3. Hai tay đan vào nhau, đặt gần bụng, hoặc để trên hai đầu gối.
  4. Hai chân đan vào nhau khi ngồi xếp bằng; ngồi ghế thì buông thư hai chân.
  5. Đầu, cổ, lưng nằm trên một đường thẳng.
  6. Miệng khép, thở bằng mũi.
  7. Mắt nhắm; khi chưa quen có thể hé mắt nhìn xuống để khỏi ngủ gật.

Điểm thứ hai cần thêm vài lời. Lưng thẳng nhưng mềm, không gồng: sách gợi ý hình dung cột sống như một sợi dây được kéo căng rồi nới nhẹ, hoặc như có chiếc móc trên đỉnh đầu giữ bạn treo lơ lửng. Hai vai cũng thẳng mà thả lỏng. Tác giả còn dặn, trong lúc thiền hãy để ý cả tư thế của mình xem đã chuẩn chưa, vì thân và tâm luôn liên hệ mật thiết.

Đệm ngồi, thời lượng và chuyện đừng ép mình

Chương «Dụng cụ hỗ trợ» nói về tọa cụ, bồ đoàn, tức đệm hoặc ghế ngồi thiền: chúng nâng mông và đùi lên, giảm áp lực xuống chân nên ngồi đỡ đau, đỡ tê, đỡ mỏi hơn, lại giúp chỉnh tư thế. Sách lưu ý tránh loại đệm nhồi mạt cưa tẩm nhiều hóa chất. Thái độ tác giả đề nghị là cần thì dùng nhưng đừng dính mắc: phương tiện vẫn chỉ là phương tiện, còn con đường là do chính bạn bước đi. Một chiếc gối hay tấm chăn gấp ở nhà cũng làm được việc kê cao.

Về thời gian, chương «Thời lượng thiền» cho phép người mới bắt đầu với chừng 5 phút rồi tăng dần. Với người hay tê chân, bắt đầu ngắn giúp bạn có thời gian quen với tư thế, và Bản đồ hành động cuối sách nhấn mạnh rằng đều đặn quan trọng hơn ngồi thật lâu một lần. Ở chương khép lại Phần 2, nơi tác giả cảnh báo thái độ tôn sùng thiền tới cực đoan, sách cũng nhắc rằng ngồi thiền quá nhiều, cả ngày chỉ ngồi thiền, là không tốt. Nếu ngồi yên lâu vẫn còn khó, bạn có thể xen kẽ Thiền Đi Bộ, một trong bốn kiểu thiền chính của sách, lấy chuyển động của bước chân làm chỗ neo tâm. Còn nếu đang phân vân nên tập vào giờ nào, bài Nên thiền buổi sáng hay buổi tối? trên Inti Books có gợi ý cách chọn.

Những gợi ý trên là chia sẻ thực hành từ sách, không thay cho thăm khám: nếu tê hoặc đau kéo dài sau khi đã đứng dậy, lặp lại nhiều lần, hoặc bạn đang có bệnh xương khớp, cột sống, hãy hỏi nhân viên y tế trước khi tiếp tục ngồi lâu.

Thử trong 5 phút: một phiên ngồi không vội

  1. Chọn chỗ ngồi: ghế, hoặc sàn có gối kê dưới mông. Chỉnh lưng thẳng mà mềm, hai tay đan nhẹ trước bụng.
  2. Khép miệng, thở bằng mũi, mắt nhắm hờ nhìn xuống.
  3. Trong ba phút, theo dõi bụng phồng lên khi thở vào, xẹp xuống khi thở ra, giống bước mở đầu của bài Thiền Hơi Thở trong sách.
  4. Khi chân bắt đầu tê, ghi nhận thầm rằng chân đang tê, rồi đổi chân thật chậm và quay lại với hơi thở.
  5. Phút cuối, xả thiền: hít một hơi sâu, thở ra dài, ý thức lại căn phòng và tư thế, xoa hai bàn tay cho ấm, úp lên hai hốc mắt rồi mở mắt dần.

Sau phiên tập, ghi lại một dòng: gối cao hay thấp, ngồi ghế hay ngồi sàn thì chân đỡ tê hơn. Sau vài lần như vậy, bạn sẽ dần tìm ra tư thế của riêng mình.

Hỏi – đáp

Ngồi thiền bị tê chân có nên đổi tư thế không?

Có. Trong chương «Tư Thế Thiền Chuẩn» của Ai Cũng Thiền Được, tác giả viết rõ khi tê chân bạn được đổi tư thế, và nên lót gối hoặc tọa cụ dưới mông nếu ngồi xếp bằng. Việc giữ chân cố định chỉ được gợi ý khi bạn đã quen và đã định tâm. Hãy đổi chân chậm rãi, nhận biết chuyển động ấy, rồi trở về với hơi thở.

Không ngồi được kiết già thì có thiền được không?

Được. Sách nói nếu ngồi được kiết già hay bán già thì cứ ngồi vì tư thế này hỗ trợ định tâm, nhưng không bắt buộc. Bạn có thể ngồi ghế và buông thư hai chân, ngồi xếp bằng có gối kê, hoặc nằm nếu chưa quen, bị chấn thương hay đau cột sống. Điều sách nhấn mạnh là giữ lưng thẳng mà vẫn mềm, không gồng.

Tê chân kéo dài sau khi thiền thì phải làm sao?

Sách chỉ dặn đổi tư thế và kê gối khi tê, không bàn tới trường hợp tê kéo dài. Nếu tê hoặc đau vẫn còn sau khi bạn đã đứng dậy, lặp lại nhiều lần, hoặc bạn đang có bệnh xương khớp, cột sống, hãy tạm ngừng ngồi lâu và hỏi nhân viên y tế. Các gợi ý trong bài là chia sẻ thực hành, không thay cho thăm khám.

Có cần đệm ngồi thiền riêng không?

Không bắt buộc. Chương «Dụng cụ hỗ trợ» xem tọa cụ, bồ đoàn là phương tiện giúp ngồi đỡ tê, đỡ mỏi vì nâng mông và đùi lên, giảm áp lực xuống chân, nhưng dùng hay không là tùy bạn. Một chiếc gối hoặc tấm chăn gấp cũng làm được việc kê cao. Nếu dùng đệm, sách lưu ý tránh loại có mạt cưa tẩm nhiều hóa chất.

Bài liên quan: Xả thiền là gì? 7 bước xả thiền đúng cách theo sách · Thiền có phải là tôn giáo không? Tôn giáo khác tâm linh ra sao

Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Ai Cũng Thiền Được: nội dung, bài học và ai nên đọc

Đọc thêm từ sách