Chánh niệm trong công việc là giữ sự nhận biết rõ điều đang diễn ra – trong thân, cảm xúc và lời nói – ngay lúc đang họp, lập kế hoạch hay trao đổi với người khác. Theo sách Starting a Business with Right Livelihood của tác giả Tạ Minh Tuấn, sự nhận biết ấy phải đi cùng cách làm việc chân chánh mới trọn nghĩa chữ «chánh».
Có thể bạn từng ngồi thiền buổi sáng rất yên, rồi chín giờ bước vào cuộc họp đầu tiên và sự yên ấy tan đâu mất. Sách xem đó là giới hạn của việc chỉ thiền lúc ngồi yên, và là lý do phải đưa thiền vào đời sống hằng ngày. Nếu bạn cần định nghĩa chung và các cấp độ thực hành, Inti Books đã có bài Chánh niệm là gì?. Bài này bàn riêng một việc: giữ chánh niệm khi đang làm việc, theo cách các chương 1, 5, 7, 9 và 11 của sách trình bày.
Chánh niệm trong công việc là gì: «chánh» phải đi cùng «niệm»
Ở chương 5, mục chánh niệm, sách định nghĩa chánh niệm là nhận biết rõ ràng mọi sự đang diễn ra ở đây và ngay bây giờ: mình đang vui hay bực, trên thân đang có cảm giác gì, tâm trạng đang ra sao. Trong thiền, đó là Tứ niệm xứ – quan sát thân, thọ (cảm giác), tâm (tâm trạng) và pháp (các quy luật, đối tượng của tâm).
Nhưng tác giả nhấn mạnh chữ «chánh». Nếu một người nhận biết rõ mình đang làm điều xấu mà vẫn tiếp tục nuôi dưỡng nó, sách gọi đó là tà niệm. Chánh niệm phải đi kèm một lối sống đúng, dựa trên giới: lời nói chân thật, hành động không hại người, nghề nghiệp chân chánh. Áp vào công việc, có thể hiểu: rất tỉnh táo trong một phi vụ gian dối thì vẫn chưa phải chánh niệm.
Sách giải thích vì sao chánh niệm quan trọng đến vậy: khi ánh sáng của ý thức được đưa vào, tâm không còn phản ứng theo vô thức, nên không tạo thêm nghiệp mới. Vì thế sách gọi chánh niệm là «vua» của tu tập.
Vì sao chỉ ngồi thiền là chưa đủ
Chương 11 mang tên «Chánh niệm trong đời sống hằng ngày» mở bằng một nhận xét thẳng:
«Nếu chỉ thiền khi ngồi im một chỗ, mắt nhắm, bạn đã tự tạo ra giới hạn cho bản thân mình.» – trích sách Khởi Chánh Nghiệp, chương 11
Sách nêu ba giới hạn:
- An lạc chỉ có trong lúc thiền; xả thiền, quay về đời thường là mất theo.
- Dễ hình thành thói quen «trốn chạy vào thiền»: gặp khó khăn là lánh vào thiền thay vì giải quyết gốc rễ trong công việc, quan hệ, đời sống.
- Nếu mỗi ngày ngồi thiền một tiếng thì vẫn còn hai mươi ba tiếng khác – những giờ mà ta vẫn có thể tiếp tục tạo nghiệp.
Chương 9, về Thiền Thức tỉnh, nói cùng ý theo hướng khác: con đường hợp nhất đời và đạo là coi mọi việc là phương tiện để tu tập, vẫn làm trọn vai trò hiện tại và mang thêm giá trị tâm linh vào đó, không cần trốn tránh thế gian.
Một ngày làm việc: những chỗ để nhận biết
Từ khóa của chương 11 là «nhận biết». Sách đưa ra một danh sách dài những việc thường ngày để tập, từ thở, ăn, đi, lái xe đến lướt mạng xã hội. Riêng với công việc, có thể gom thành bốn chỗ:
- Khi làm việc với người khác: lúc họp, bàn việc, nói chuyện với cấp trên, đồng nghiệp, cấp dưới – biết mình đang nói gì và nói trong trạng thái nào.
- Khi làm việc một mình: lúc tư duy, lập kế hoạch, nghĩ ý tưởng mới – biết tâm đang ở với việc hay đã trôi đi.
- Những cử chỉ vô thức: gõ tay lên bàn, rung đùi, mở mạng xã hội giữa chừng. Sách gợi ý hỏi thêm: vì sao mình làm vậy, điều gì bên trong đang thúc mình?
- Cảm xúc và cảm giác trên thân: lo lắng, sợ hãi, nóng vội, chán nản, cả biết ơn và tin tưởng; nóng, lạnh, căng, mỏi. Khi giận thì biết mình đang giận – tác giả thừa nhận việc này khó, nhưng làm được.
Mục chánh niệm ở chương 5 thêm một góc thực tế: người có chánh niệm rèn được khả năng quan sát, trước hết là quan sát chính mình – tư thế, cách nói năng, lúc toát mồ hôi hay nóng lạnh, lúc lo lắng, hồi hộp – để hành xử hợp với hoàn cảnh. Sách có nhắc tới hiệu suất và niềm vui trong công việc như hệ quả của việc sống ở hiện tại, nhưng trọng tâm vẫn là thôi phản ứng theo vô thức.
Khi áp lực lên: quay về hơi thở trước khi phản ứng
Chương 7 về thiền Anapanasati (thiền quan sát hơi thở) nêu đúng những lúc người làm kinh doanh hay gặp: lo vì chỉ tiêu khó đạt, hoảng vì thị trường xuống đáy, giận khi nhân viên làm sai, sợ khi kinh tế khủng hoảng. Lời khuyên của sách là thở và quan sát hơi thở của mình, để thấy cảm xúc nào cũng chỉ là trạng thái tạm thời và tâm dần trở về quân bình.
Sách còn nhắc một tình huống ít người nghĩ tới: khi thấy một cơ hội kiếm nhiều tiền nhưng không đúng đắn, hãy nhận ra lòng tham đang nổi lên rồi quay về hơi thở, cho tới khi bình tâm và tập trung lại vào điều đúng. Ở chương 1, tác giả áp cách này cho lúc bị nói xấu: thay vì vội đáp trả, hãy quan sát thân và tâm mình ngay lúc ấy.
Hơi thở được chọn vì không gắn với tục lệ tôn giáo nào và luôn sẵn có. Nội dung bài mang tính chia sẻ – thực hành, không thay cho thăm khám hay tư vấn tâm lý chuyên môn; nếu căng thẳng, lo âu kéo dài hoặc việc tập gây khó chịu, hãy dừng lại và tìm người hướng dẫn hay chuyên gia phù hợp. Nếu điều khiến bạn khó nhận biết nhất là dòng suy nghĩ chạy không ngừng, bài Làm gì khi suy nghĩ quá nhiều? trên Inti Books có thêm các bước trở lại hiện tại.
Thử trong 5 phút: một vòng nhận biết quanh cuộc họp tới
- Trước khi vào (một phút): quan sát vài hơi thở; để ý thân đang căng ở đâu và gọi tên cảm xúc đang có.
- Đặt ý định cho lời nói: nói thật, không nói lời sân hận, không nói lời gây chia rẽ, không kéo cuộc họp sang chuyện vô bổ – bốn điều sách dùng để định nghĩa chánh ngữ.
- Trong lúc họp: mỗi khi thấy mình sắp phản ứng, quay về một hơi thở rồi mới nói.
- Sau khi họp (hai phút): ghi lại một khoảnh khắc mình đã nhận biết được và một khoảnh khắc mình phản ứng theo thói quen. Với chỗ chưa làm được, tự nhủ «Không sao cả!» như sách gợi ý, rồi bước tiếp.
Sách không đòi hỏi làm được trọn vẹn ngay. Tác giả mô tả tỷ trọng thời gian sống với sự nhận biết sẽ tăng dần, từ 1% lên 3%, 5%, 10%, 20% và hơn nữa. Chương 11 khép lại bằng một ý nhẹ nhàng: người ta hay mải nhìn đích đến, trong khi «Chính con đường là phần thưởng.»
Hỏi – đáp
Chánh niệm trong công việc là gì?
Theo sách Khởi Chánh Nghiệp, chánh niệm trong công việc là nhận biết rõ điều đang diễn ra ở đây và bây giờ – trong thân, trong cảm xúc, trong lời nói – ngay khi đang họp, lập kế hoạch hay trao đổi với người khác. Sự nhận biết ấy phải đi cùng cách làm việc chân chánh; nhận biết mà vẫn nuôi điều xấu thì sách gọi là tà niệm.
Không có thời gian ngồi thiền thì có tập chánh niệm khi làm việc được không?
Được. Chương 11 của sách chủ trương đưa thiền vào đời sống hằng ngày: nhận biết khi thở, khi đi, khi họp, khi nói chuyện với cấp trên hay cấp dưới. Tuy vậy, tác giả vẫn khuyên hãy thiền, vì thiền rèn cho tâm thói quen nhận biết; có thói quen ấy trong thiền thì mới dần mang được nó ra đời sống thường ngày.
Chánh niệm trong công việc có phải để làm việc năng suất hơn không?
Sách có nhắc chánh niệm giúp rèn khả năng quan sát và làm việc hiệu quả hơn, nhưng đó không phải mục đích chính. Trọng tâm của tác giả là thôi phản ứng theo vô thức, để không tạo thêm nghiệp mới và sống an lạc ngay trong hiện tại. Năng suất, nếu có, là hệ quả; bài viết không hứa một kết quả cụ thể nào.
Nên làm gì khi đang giận trong cuộc họp?
Sách gợi ý trước hết là nhận biết mình đang giận, rồi quay về quan sát hơi thở thay vì phản ứng ngay. Chương 7 nhắc đúng tình huống giận khi nhân viên làm sai như một lúc nên dùng hơi thở; chương 1 mô tả việc quan sát cơ thể, cảm giác và tâm trạng khi cơn giận nổi lên, để thấy nó thay đổi và đi qua.
Chánh niệm khác tà niệm thế nào?
Cả hai đều có sự nhận biết. Theo sách, tà niệm là khi một người biết rõ mình đang làm điều xấu, mang cảm xúc và suy nghĩ tiêu cực mà vẫn tiếp tục nuôi dưỡng chúng. Chánh niệm là nhận biết đi cùng một lối sống đúng đắn, dựa trên giới – chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng – và hướng thiện.
Bài liên quan: Bát chánh đạo trong kinh doanh: tám chi theo Giới – Định – Tuệ · Tứ diệu đế trong kinh doanh: bốn bước nhìn vấn đề tới gốc
Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Khởi Chánh Nghiệp: nội dung, bài học và ai nên đọc
Đọc thêm từ sách
- Đọc trọn phần Một món quà của Vũ trụ: Ý thức và lối sống tỉnh thức trên Inti Treasury – chương 1 của sách, nơi tác giả kể cách quan sát cơn giận và sống không phản ứng theo vô thức.
- Trang sách Khởi Chánh Nghiệp trên Inti Books.
- Định nghĩa chung và các cấp độ thực hành: Chánh niệm là gì? trên Inti Books.
