La Bàn Khởi Nghiệp là bộ sáu chìa khoá – thị trường, lợi thế, đam mê, xã hội, pháp lý và nhân rộng – được ghép lại ở chương 8 sách «Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký» của Tạ Minh Tuấn. Mỗi chìa đi kèm vài câu hỏi tự kiểm để chọn hoặc thiết kế lại một ý tưởng kinh doanh.
Nên biết trước hai điều. Adventures in Entrepreneurship là một truyện kinh doanh: người kể là nhân vật Thành Toàn, và la bàn được đúc kết qua lời thoại giữa các nhân vật, không phải hồi ký của tác giả. Ngoài ra, cụm «la bàn khởi nghiệp» còn là tên một cuốn sách khác và một chương trình truyền hình; bài này chỉ nói về khung sáu chìa khoá trong truyện của Tạ Minh Tuấn.
La Bàn Khởi Nghiệp ra đời từ đâu trong truyện?
Hai nhân vật chính, Thành Toàn và Thành Nhân, là sinh viên Bách khoa mở trung tâm luyện thi Gia Sư Riêng. Sau hơn một năm, doanh thu chững lại; họ đi gọi vốn và bị từ chối mà không được giải thích vì sao. Từ chương 2 đến chương 7, mỗi chương là một lần gặp một người thầy, mỗi người trao cho họ một «chìa khoá», và Thành Toàn ghi tất cả vào cuốn sổ anh đặt tên là «Nhật ký thành công».
Ở chương 8, «Kết thúc để khởi đầu», hai người rà lại mọi điều đã học và nhận ra sáu bài học ấy dùng được như sáu chiếc chìa khoá để thiết kế, đánh giá và lựa chọn ý tưởng kinh doanh. Sách gọi ý tưởng không hợp là «rác», ý tưởng hợp là «vàng», và nhắc rằng «rác» của người này có khi lại là «vàng» của người khác.
«Không có đúng, sai, mà tất cả chỉ là sự phù hợp.» – Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký, chương 8
Theo sách, chọn sai từ đầu thì dù nỗ lực đến đâu cũng khó biến ý tưởng thành hiện thực. Người khởi nghiệp không nên quá sợ thất bại, nhưng cũng đừng dễ dãi với nó. Sáu chìa khoá hợp lại được ví như chiếc la bàn giúp người đi biển tìm ra phương hướng giữa sương mù.
6 chìa khoá khởi nghiệp, xét theo đúng thứ tự
Sách gọi sáu chìa khoá là sáu «tín hiệu» liên kết chặt chẽ: mỗi chìa sau trả lời câu hỏi nếu các chìa trước đều ổn mà thiếu chìa này thì sao.
- The Market (chương 2, người thầy «Ông già Noel»). Đây là nền tảng của mọi việc kinh doanh nhưng lại hay bị bỏ quên nhất, vì người làm dễ mải mê với sản phẩm mình tự hào. Sách khuyên dùng công cụ Tứ Cầu để chọn trong bốn loại thị trường – xanh, ngách, vàng, đỏ – loại vừa có tiềm năng vừa hợp với người sáng lập.
- Lợi thế (chương 3, người võ sư với hình ảnh «tường cao, hào sâu»). Có thị trường mà thiếu lợi thế thì khó vào, vào được rồi cũng khó giữ. Chương 3 liệt kê 17 loại lợi thế có tên, chia thành «khác biệt» (bền, khó sao chép) và «giống biệt» (dễ bị sao chép).
- Đam mê (chương 4, vị giám đốc nhân sự và ngọn nến). Không có chút hứng thú nào với ý tưởng thì khó thành công lớn. Nếu chưa tìm ra đam mê với chính công việc, sách khuyên để đam mê kết quả tạo động lực và rèn thói quen tốt, vì thói quen dẫn lối đam mê.
- Xã hội (chương 5, anh doanh nhân xã hội và «ngọn cờ chính nghĩa»). Một ý tưởng gây hại cho xã hội thì dù ba chìa trên đều tốt vẫn không làm. Sách coi đây là «màng lọc» về sự chính trực và đạo đức trong kinh doanh.
- Pháp lý (chương 6, anh luật sư và «thòng lọng vô hình»). Lòng tốt không đi kèm phương pháp đúng dễ tạo ra hậu quả thay vì hiệu quả. Điều cần hỏi không chỉ là có làm được hay không, mà là làm thế nào để làm được trong điều kiện pháp luật hiện nay và sắp tới.
- Nhân rộng (chương 7, buổi nói chuyện CEO Talks). Tốt ở cả năm mặt trên mà không nhân rộng được thì khó thành doanh nghiệp lớn. Theo sách, ý tưởng dễ nhân rộng là ý tưởng dựa vào hệ thống nhiều hơn con người và biết dùng công nghệ; còn có muốn nhân rộng hay không thì tuỳ khát vọng của người sáng lập.
Mỗi chìa đi kèm câu hỏi tự kiểm, chẳng hạn: thị trường này có hợp với mình không; mình có lợi thế cụ thể nào, nếu chưa có thì tạo ra bằng cách nào; nếu mình không làm thì xã hội mất gì; làm sao từ bán cho 100 người lên bán cho 100.000 người.
La bàn dùng để chọn, và cả để thiết kế lại
Theo chương 8, la bàn không chỉ giúp lựa chọn (choose) một ý tưởng mới mà còn giúp tái thiết kế (re-design) một ý tưởng đã chọn để nó có giá trị hơn và hợp với mình hơn. Hai nhân vật dùng nó để làm lại Gia Sư Riêng: thu hẹp thị trường về mảng luyện thi, giải bài tập môn Toán trên một ứng dụng; lấy công nghệ riêng làm lợi thế chính; đặt ý tưởng ở chỗ giao nhau giữa đam mê giáo dục của Thành Toàn và đam mê công nghệ của Thành Nhân; đưa kiến thức từ người có đến người cần; nhờ luật sư tư vấn pháp lý; và chọn mô hình nền tảng để bớt phụ thuộc vào con người khi nhân rộng.
Kết quả là ứng dụng mang tên Koso. Đây là diễn biến thuộc về nhân vật; sách không trình bày Koso như doanh nghiệp của tác giả.
Hai bảng mẫu trong sách: Uber và Phở 24
Chương 8 có hai bảng phân tích theo sáu yếu tố. Bảng Uber minh hoạ mô hình start-up: chọn đại dương xanh, có lợi thế vốn và công nghệ riêng, giải bài toán xe chạy rỗng, nhân rộng nhờ công nghệ, quy trình và hệ thống. Bảng Phở 24 minh hoạ doanh nghiệp vừa và nhỏ, và sách ghi rõ đó là phiên bản trước khi nhà sáng lập bán doanh nghiệp.
Bảng Phở 24 dễ học hơn cả. Thay vì bán tô phở ngon nhất, mô hình bán không gian ăn phở, theo công thức thị trường ngách «Phở + Máy lạnh». Vì ý tưởng dựa vào quy trình nhiều hơn tay nghề của một đầu bếp, người được đào tạo đủ và làm đúng quy trình đều nấu được, nên chuỗi nhân rộng được, lại có thêm nhượng quyền. Cả hai là ví dụ ở thời điểm sách được viết, bản in năm 2023; tình hình các doanh nghiệp ấy nay có thể đã khác.
Cuối chương, hai nhân vật gói sáu chìa khoá thành sáu câu vần mà họ gọi là «thần chú». Câu đầu tiên là «Chọn đúng Nhu cầu để khởi nghiệp bớt… Sầu.»
Thử trong 5 phút: soi một ý tưởng qua la bàn
Lấy một ý tưởng bạn đang ấp ủ, rồi viết cho mỗi chìa khoá một dòng trả lời:
- Thị trường: ý tưởng thuộc loại nào trong bốn loại đỏ, vàng, xanh, ngách, và có hợp với túi tiền, tính cách của mình không?
- Lợi thế: mình có điều gì mà người khác khó sao chép?
- Đam mê: mình có muốn làm việc này cả khi chưa có tiền?
- Xã hội: nếu mình không làm, ai mất đi điều gì?
- Pháp lý: cần những điều kiện pháp lý nào, và mình làm đúng luật bằng cách nào?
- Nhân rộng: khi khách tăng gấp trăm lần, việc gì vẫn phụ thuộc vào riêng một người?
Khoanh lại dòng bạn trả lời yếu nhất. Đó là chỗ cần tìm hiểu thêm trước khi bỏ nhiều tiền, và có thể biến thành một phép thử nhỏ theo bài kiểm chứng ý tưởng kinh doanh: 7 bước trước khi đầu tư lớn. Nếu bạn còn ở bước sớm hơn, bài khởi nghiệp cần chuẩn bị gì giúp liệt kê những thứ nên có trong tay. La bàn giúp đặt câu hỏi đúng; nó không bảo đảm kết quả kinh doanh và không thay cho tư vấn pháp lý hay tài chính.
Hỏi – đáp
La Bàn Khởi Nghiệp gồm những chìa khoá nào?
Theo chương 8 sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký, La Bàn Khởi Nghiệp gồm sáu chìa khoá xét theo thứ tự: thị trường, lợi thế, đam mê, xã hội, pháp lý và nhân rộng. Mỗi chìa do một người thầy trao cho hai nhân vật ở các chương 2 đến 7, và đi kèm một nhóm câu hỏi tự kiểm để soi một ý tưởng kinh doanh trước khi bắt tay làm.
Vì sao phải xét sáu chìa khoá theo đúng thứ tự?
Sách gọi sáu chìa khoá là sáu tín hiệu liên kết chặt chẽ. Thị trường là nền móng; có thị trường mà thiếu lợi thế thì khó giữ; có cả hai mà thiếu đam mê thì khó đi xa; ý tưởng gây hại cho xã hội thì không làm; không hiểu pháp lý thì lòng tốt dễ thành hậu quả; thiếu khả năng nhân rộng thì khó lớn. Mỗi chìa bổ sung điều chìa trước chưa trả lời.
La Bàn Khởi Nghiệp có phải chuyện khởi nghiệp có thật của tác giả không?
Không nên đọc như vậy. Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký là truyện kinh doanh kể ở ngôi thứ nhất, người kể là nhân vật Thành Toàn. Trung tâm Gia Sư Riêng, ứng dụng Koso và các lần gọi vốn thuộc về nhân vật; sách không có dòng nào nói đó là doanh nghiệp của tác giả. La bàn là bài học được đúc kết qua câu chuyện ấy.
La Bàn Khởi Nghiệp ở đây có trùng với cuốn sách hay chương trình cùng tên không?
Không. Cụm từ «la bàn khởi nghiệp» còn được dùng làm tên một cuốn sách khác và một chương trình truyền hình. Trong bài này, La Bàn Khởi Nghiệp là khung sáu chìa khoá ở chương 8 sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký của Tạ Minh Tuấn. Khi tìm đọc, bạn nên gõ kèm tên sách hoặc tên tác giả để khỏi nhầm.
Bài liên quan: Tứ Cầu trong kinh doanh: đại dương đỏ, vàng, xanh và sông ngách · Có nên nghiên cứu thị trường khi khởi nghiệp? Tỷ lệ 10–80
Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký: mạch truyện và 6 bài học
Đọc thêm từ sách
- Adventures in Entrepreneurship trên Inti Treasury: giới thiệu, mục lục tám chương và các phần đọc thử.
- Chìa khoá thứ nhất: đọc trọn phần Ông già Noel giảng về Tứ Cầu và Đại dương đỏ trên Inti Treasury.
- Chìa khoá thứ hai: đọc trọn phần «Tường cao, hào sâu» và lợi thế cạnh tranh trên Inti Treasury.
- Trang sách Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký trên Inti Books.
