Thức tỉnh và tỉnh thức khác nhau như thế nào? Vì sao cần cả hai

Tỉnh thức và thức tỉnh chỉ đảo vị trí hai chữ nhưng khác nghĩa. Bài viết trình bày cách hai cuốn sách của Tạ Minh Tuấn phân biệt chúng và vì sao người tu tập cần cả hai.

Table of Contents

Tỉnh thức là chánh niệm, biết rõ điều đang diễn ra ở hiện tại; thức tỉnh là nhận ra một sự thật vốn có sẵn bên trong mà trước đó mình chưa thấy. Đó là cách phân biệt trong A User’s Guide to Your Mind của Tạ Minh Tuấn, và theo tác giả, người tu tập cần cả hai.

Hai chữ chỉ đảo vị trí nên rất dễ bị dùng lẫn. Bài viết đặt cạnh nhau hai cách tác giả trình bày cặp khái niệm này: định nghĩa trong Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình, và cặp «Tu Tỉnh Thức», «Tu Thức Tỉnh» trong The Path – Con Đường Khai Tâm, rồi xem hai cuốn giống và khác nhau ở đâu.

Hai định nghĩa trong Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình

Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình là giáo trình bảy tuần của pháp Thiền Thức Tỉnh. Ở Tuần 5 «Nơi đâu là Nhà?», sau đoạn bàn về tôn giáo như những góc nhìn khác nhau về sự thật, tác giả tách hai chữ bằng một câu rất ngắn:

“Thức tỉnh khác với tỉnh thức.”

— Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình, Tuần 5 «Nơi đâu là Nhà?»

Tuần 5 và Tuần 6 «Tình yêu là giá trị cốt lõi của vũ trụ» cùng giải thích hai chữ theo một cách:

  • Awareness, sách ghi kèm tiếng Anh là mindfulness, nghĩa là chánh niệm: sống với hiện tại, biết mình đang làm gì, biết trong tâm đang có gì, biết cảm giác trên thân và những điều đang diễn ra quanh mình.
  • Awakening, sách ghi là awaken hay enlighten, là nhận ra một sự thật đã có sẵn bên trong mà trước đây mình không nhận ra. Theo sách, khi thiền, ta có thể nhận ra sự thật ấy: sự thật về chính mình và những bài học cần thiết cho sự tiến hóa tâm linh của bản thân.

Một bên hướng về khoảnh khắc đang diễn ra, một bên hướng vào lớp sâu hơn của chính mình. Nếu muốn hiểu kỹ hơn về vế thứ nhất, bài Chánh niệm là gì? trên Inti Books có thể là điểm bắt đầu.

Vì sao cần cả hai: chuyện bình an giả tạo

Tuần 6 của Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình nói rằng lối sống tỉnh thức, như mọi thứ khác, có điểm cộng và điểm trừ. Điểm trừ xuất hiện khi người ta nhân danh sống với hiện tại để né tránh, đè nén những ký ức chưa được chuyển hóa của mình. Bề ngoài trông an lạc, nhưng bên trong như một ngọn núi lửa; chỉ cần va chạm với gia đình, với người khác, là mọi thứ bùng lên. Sách gọi đó là sự bình an giả tạo, bình an ở bề nổi.

Vì thế, theo sách, ta luôn cần sống với hiện tại mà vẫn làm việc với ký ức khi nó trỗi dậy. Nếu lấy việc sống với hiện tại làm lý do để né ký ức, thì như sách viết, “tuy gọi là ‘tỉnh thức’ nhưng bạn chỉ ‘thức’ chứ không ‘tỉnh’”.

Ai Cũng Thiền Được, một cuốn khác của cùng tác giả, nói điều tương tự ở chương «Thiền là chỉ cần sống trong hiện tại?»: tập trung vào hiện tại là đúng nhưng chưa đủ. Ở giai đoạn đầu, người tập cần tập trung vào hiện tại; khi đi sâu hơn, họ không chối bỏ quá khứ mà nhìn thẳng vào ký ức của mình để chuyển hóa.

Tu Tỉnh Thức và Tu Thức Tỉnh trong The Path – Con Đường Khai Tâm

In The Path – The Path of Awakening, du ký tâm linh của tác giả qua Ấn Độ và Nepal, cặp khái niệm này xuất hiện ở chương 4 «Biểu tượng của sự hợp nhất», viết quanh chuyến thăm Auroville gần Chennai. Ở đây tác giả không định nghĩa từ, mà mô tả hai cách tu:

  • Tu Tỉnh Thức: thực hành chánh niệm, tỉnh thức, an lạc để nạp thêm năng lượng lành. Tác giả ví bình an ấy như nhiên liệu: con đường khai tâm, tức đi sâu vào nội tâm để đối diện những sự thật khó nhìn về mình, có thể rất dữ dội, nên người đi cần những lúc nghỉ ngơi và nạp lại sức.
  • Tu Thức Tỉnh: đi rất sâu xuống bên dưới, nhận ra và chuyển hóa thêm nhiều sự thật hơn nữa.

Kết luận của chương cùng hướng với Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình: phải kết hợp cả hai. Thiếu Tu Tỉnh Thức thì không có nhiên liệu của bình an để đi tiếp; còn “nếu không có Tu Thức Tỉnh thì cái bình an đó chỉ ở bề nổi”.

Hai cuốn sách định nghĩa có khác nhau không?

Đặt cạnh nhau, hai cuốn không mâu thuẫn. Chúng nhìn cùng một cặp chữ từ hai phía:

  • Giống nhau: tỉnh thức gắn với chánh niệm và hiện tại; thức tỉnh là nhận ra, chuyển hóa những sự thật sâu hơn; cả hai cuốn đều cảnh báo bình an bề nổi và đều kết luận cần cả hai.
  • Khác ở cách trình bày: Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình định nghĩa từ, gắn với các bước của Thiền Thức Tỉnh và với việc làm việc cùng ký ức. The Path biến hai chữ thành hai cách tu, thêm hình ảnh nhiên liệu và lời nhắc rằng đi sâu có thể rất dữ dội, nên cần biết nghỉ. Khi nói về bình an giả tạo, chương 4 của The Path còn tự dẫn lại Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình.

Cũng nên nói rõ: trong tiếng Việt thường ngày và ở những truyền thống khác, hai chữ này có thể được dùng theo nghĩa khác. Bài viết chỉ trình bày cách dùng trong sách của Tạ Minh Tuấn.

Thử trong 5 phút: hai phút tỉnh thức, ba phút nhìn sâu

  1. Ngồi thoải mái, lưng thẳng mà mềm, mắt nhắm. Trong hai phút, chỉ nhận biết: hơi thở vào, hơi thở ra, cảm giác trên thân, âm thanh quanh mình. Đây là phần tỉnh thức.
  2. Sang ba phút tiếp theo, nhớ lại một chuyện nhỏ gần đây khiến bạn khó chịu. Thay vì chỉ quay về hơi thở, nhẹ nhàng tự hỏi: điều gì trong mình đang phản ứng, và mình đã từng gặp cảm giác này ở đâu.
  3. Không cần tìm ra câu trả lời ngay. Hít một hơi sâu, thở ra dài, mở mắt dần, rồi ghi lại một dòng về điều bạn vừa thấy.

Đây chỉ là bước làm quen với hướng nhìn của hai cuốn sách. Theo Tuần 6, còn khó chịu với một chuyện nghĩa là bên trong vẫn còn phần ký ức liên quan chưa được chuyển hóa; pháp Thiền Thức Tỉnh đầy đủ gồm sáu bước được trình bày trong chính Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình.

Nội dung mang tính chia sẻ – thực hành, không thay cho tư vấn chuyên môn; nếu việc nhìn lại ký ức làm bạn quá tải hay khó chịu kéo dài, hãy dừng lại và tìm người hướng dẫn phù hợp.

Hỏi – đáp

Tỉnh thức và thức tỉnh khác nhau như thế nào?

Theo Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình, tỉnh thức là chánh niệm: biết rõ điều đang diễn ra ở hiện tại, trong tâm và bên ngoài. Thức tỉnh là nhận ra một sự thật vốn có sẵn bên trong mà trước đó mình chưa thấy, kể cả bài học nằm trong ký ức cũ. Tác giả cho rằng cần cả hai, và The Path – Con Đường Khai Tâm diễn đạt cùng ý qua cặp Tu Tỉnh Thức, Tu Thức Tỉnh.

Tỉnh thức có phải là chánh niệm không?

Trong sách của Tạ Minh Tuấn thì có. Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình ghi tỉnh thức kèm chữ mindfulness và giải thích là chánh niệm: sống với hiện tại, biết mình đang làm gì, trong tâm đang có gì, cảm giác trên thân ra sao. Trong chương 4 của The Path, Tu Tỉnh Thức cũng được mô tả là thực hành chánh niệm, tỉnh thức, an lạc.

Chỉ sống trong hiện tại có đủ không?

Theo các sách của tác giả thì chưa đủ. Chương «Thiền là chỉ cần sống trong hiện tại?» của Ai Cũng Thiền Được nói điều này đúng nhưng chưa đủ, vì nếu không làm việc với ký ức, sự bình an dễ chỉ ở bề nổi. Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình gọi đó là bình an giả tạo, dễ vỡ khi va chạm với người khác trong đời sống.

Nên bắt đầu từ tỉnh thức hay thức tỉnh?

Các sách gợi ý bắt đầu từ tỉnh thức. Ai Cũng Thiền Được viết rằng ở giai đoạn đầu, người tập cần tập trung vào hiện tại, rồi khi đi sâu hơn mới làm việc với ký ức. The Path xem Tu Tỉnh Thức là nhiên liệu để đi tiếp trên con đường có thể rất dữ dội. Nếu phần nhìn lại gây khó chịu kéo dài, bạn nên dừng và tìm người hướng dẫn.

Bài liên quan: Cái tôi tâm linh là gì? 6 dấu hiệu dễ nhầm là tiến bộ · Trưởng thành tâm linh là gì? 6 dấu hiệu đo bằng phẩm chất

Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình: nội dung và bài học

Đọc thêm từ sách