Theo sách «Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình» của Tạ Minh Tuấn, tâm trí là trí tuệ của bộ não, thiên về lý lẽ và phán xét; tâm thức là dòng chảy bên trong, mang ký ức và nối với trái tim, trực giác. Tác giả ví tâm trí như vỏ trứng: cần có lúc đầu, nhưng phải nứt ra thì sinh linh bên trong mới lớn.
Đây là cách dùng từ của tác giả, gắn với thế giới quan tâm linh có linh hồn và tái sinh; nó không trùng với định nghĩa của tâm lý học hay khoa học thần kinh. Bài viết đặt cạnh nhau hai chữ ấy trong Tuần 4 «Vị Thầy Bên Trong» của sách, rồi nhìn thêm mô hình «Núi băng trôi tâm thức» trong một cuốn khác của cùng tác giả.
Tâm trí: trí tuệ của bộ não, như lớp vỏ trứng
Ở Tuần 4, trước khi giới thiệu Higher-self, tác giả nêu một nhận định: trong đời sống trên Trái Đất, ta dễ quên mình là ai và mất kết nối với trí tuệ bên trong; khi đó, ta dùng trí tuệ của tâm trí. Rồi sách tách hai chữ bằng một câu ngắn: “Tâm trí khác với tâm thức.” Tâm trí, theo sách, là trí tuệ của bộ não, và bộ não có cả điểm cộng lẫn điểm trừ.
Hình ảnh trung tâm là quả trứng. Nếu sinh linh bên trong chưa sẵn sàng mà ai đó bóc vỏ ra, nó không sống được; vỏ trứng có mặt để bảo vệ. Nhưng nếu vỏ mãi là vỏ, sinh linh sẽ không lớn. Đến lúc đủ mạnh, vỏ phải nứt, để sinh linh đón ánh sáng, từ «vô minh» thành «minh».
Sách áp hình ảnh ấy vào con người. Lúc đầu ta cần tâm trí: nó giúp ta biết điều gì rủi ro, nguy hiểm, điều gì không nên làm. Nhưng khi đi sâu vào đời sống tinh thần, dùng quá nhiều khối óc có thể thành trở ngại: ta phân tích, lý luận, phán xét và nghi ngờ bản thân nhiều hơn là trải nghiệm. Tuần 3 thêm một ý cho người ngồi thiền: dùng tâm trí quá nhiều thì điều thấy được dễ thành tưởng tượng. Tuần 5 thêm ý khác: sự chia biệt, so sánh, hơn thua là sản phẩm của tâm trí.
Tâm thức: dòng chảy bên trong, bầu trời sau những đám mây
Cũng trong Tuần 4, tâm thức được gọi bằng nhiều tên: «dòng chảy nhân quả», «dòng chảy tâm thức», «dòng chảy ký ức», hay «linh hồn». Theo sách, dù tên gọi là gì, đó là một dòng chảy mang những ký ức từ nhiều kiếp sống, cả ký ức tích cực lẫn tiêu cực, và vẫn ảnh hưởng tới cuộc sống hiện tại. Nói cách khác, tâm thức không tự động trong trẻo; nó cần được làm việc cùng.
Sách dùng ba hình ảnh để nói về dòng chảy ấy. Mây trên trời có đủ hình dạng, nhưng bầu trời thì thường hằng; mây là thân thể qua các kiếp, bầu trời là tâm thức. Củi cháy rồi tàn, nhưng lửa lại bùng lên ở nơi khác; củi là thân, lửa là linh hồn. Sóng dâng lên rồi hạ xuống như một kiếp người, và sách viết: “Bạn không phải là sóng, bạn là đại dương!”
Tuần 7 nói thêm rằng thân thể có vai trò quan trọng, linh hồn cần nó để học bài học của kiếp sống, nhưng thân thể không phải là mình; mình là tâm thức, là dòng chảy, là tình yêu, là ánh sáng.
Tâm trí giữ cho ta an toàn trên đường đi. Tâm thức nhắc ta nhớ mình đang đi về đâu.
So sánh nhanh, và chuyện self với ego
Gom các ý rải trong sách, có thể đặt hai chữ cạnh nhau như sau:
- Gốc: tâm trí là trí tuệ của bộ não, của logic; tâm thức là bản thể bên trong, theo sách là dòng chảy đi qua nhiều kiếp.
- Cách biết: tâm trí biết bằng phân tích, lý luận, phán xét; tâm thức biết qua trực giác, qua trái tim, qua cái biết tự nhiên mà sách gọi gọn là «biết là biết».
- Vai trò: tâm trí bảo vệ, cảnh báo rủi ro; tâm thức giữ thứ sách gọi là trí tuệ đích thực, không vay mượn từ bên ngoài.
- Giới hạn: tâm trí dễ chia biệt, so sánh, dễ thành tưởng tượng; tâm thức mang cả những ký ức chưa lành, cần được lắng lại và thanh lọc qua thiền.
Ngay sau đó, Tuần 4 phân biệt hai chữ tiếng Anh: «self» là bản thể, là tâm thức bên trong; «ego», cái tôi, là một ảo tưởng do tâm trí tạo ra và là thứ cần buông bỏ. Tuần 7 giải thích cái tôi cụ thể hơn: đó là sự đồng hóa mình với những thứ bên ngoài như chiếc xe, căn nhà, số tiền, địa vị. Vì đồng hóa như vậy, khi những thứ ấy mất đi, ta khổ.
Nhưng sách không bảo bỏ tâm trí. Mục đích, theo tác giả, là thống nhất tim và não: ra quyết định bằng trí tuệ bên trong mà không bỏ quên lý trí. Tuần 5 viết: “Tâm linh là khi bạn đã hòa hợp được tâm trí và tâm hồn.”
Núi băng trôi tâm thức: nhìn thêm từ Khởi Chánh Nghiệp
Trong chương 1 của sách «Khởi Chánh Nghiệp», «Một món quà của Vũ trụ: Ý thức», tác giả nhắc lại mô hình «Núi băng trôi tâm thức», vốn đã xuất hiện trong cuốn Hành Trình Thức Tỉnh. Mô hình vẽ tâm thức thành nhiều tầng: siêu thức, ý thức, tiềm thức, vô thức cá nhân và vô thức tập thể. Phần ta nhận biết được bằng ý thức chỉ là phần nổi nhỏ; phần lớn nằm chìm bên dưới.
Sách lấy ví dụ người đi trong đêm tối giẫm phải cây đinh; lần sau cầm đèn, người ấy tránh được. Vô thức là bóng tối, ý thức là ngọn đèn. Những lúc nóng giận, cãi vã, theo sách, ta đang hành xử từ vô thức nhiều hơn. Lời khuyên là đưa mọi thứ vào vùng sáng của ý thức: quan sát cơn giận trên thân, trong cảm giác, trong cảm xúc, cho tới khi nó đi qua. Sách cũng cảnh báo: dùng ý thức để đè nén vô thức một cách không đúng thì càng tu càng ức chế tâm, thay vì giải phóng tâm.
Hai cuốn dùng chữ không hoàn toàn giống nhau, nhưng gặp nhau ở một điểm: phần ta đang nghĩ bằng lý trí chỉ là lớp trên cùng, và việc tu tập là soi sáng dần những lớp sâu hơn.
Thử trong 5 phút: nghe tâm trí, rồi lắng nghe sâu hơn
- Ngồi thẳng lưng, đặt sự chú ý vào hơi thở hoặc vào bụng phồng lên, xẹp xuống, như bước định tâm ở Tuần 2.
- Khi suy nghĩ chen vào, chỉ nhận ra rằng mình đang có suy nghĩ ấy, rồi quay về hơi thở. Hãy để tâm trí lắng dần, như cặn trong ly nước được để yên.
- Sau khoảng hai phút, đặt ra một câu hỏi bạn đang trăn trở.
- Ghi câu trả lời đầu tiên mà lý trí đưa ra. Rồi đặt tay lên ngực, thở thêm vài nhịp và ghi điều bạn cảm thấy từ bên trong, dù còn mơ hồ.
- Chưa cần chọn ngay. Để cả hai câu trả lời nằm cạnh nhau một ngày rồi đọc lại.
Với những quyết định lớn về sức khỏe, tiền bạc hay pháp lý, vẫn cần dữ kiện và ý kiến chuyên môn. Nội dung mang tính chia sẻ – thực hành, không thay cho tư vấn chuyên môn; nếu thấy khó chịu kéo dài khi thực hành, hãy dừng lại và tìm người hướng dẫn phù hợp.
Hỏi – đáp
Tâm trí và tâm thức khác nhau như thế nào?
Theo «Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình», tâm trí là trí tuệ của bộ não, thiên về lý lẽ, phân tích, phán xét, và được ví như vỏ trứng. Tâm thức là dòng chảy bên trong, được sách gọi là dòng chảy ký ức hay linh hồn, nối với trái tim và trực giác. Đây là cách dùng từ của tác giả, không phải định nghĩa của tâm lý học.
Có nên bỏ tâm trí để sống bằng tâm thức không?
Không. Sách nói lúc đầu ta cần tâm trí vì nó bảo vệ ta, giúp nhận ra rủi ro và điều không nên làm. Chỉ khi đi sâu, dùng quá nhiều khối óc mới thành trở ngại. Mục tiêu tác giả nêu là thống nhất tim và não, hòa hợp tâm trí với tâm hồn, chứ không phải gạt bỏ lý trí.
Tâm thức có giống ý thức không?
Không hẳn. Trong mô hình «Núi băng trôi tâm thức» ở chương 1 sách Khởi Chánh Nghiệp, ý thức chỉ là phần nổi nhỏ của tâm thức. Bên dưới là tiềm thức, vô thức cá nhân và vô thức tập thể; trên cùng là siêu thức. Theo sách, khi nóng giận, ta thường hành xử từ những tầng chìm hơn là từ ý thức.
Self và ego khác nhau thế nào?
Theo Tuần 4 của «Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình», self là bản thể, là tâm thức bên trong; ego, tức cái tôi, là một ảo tưởng do tâm trí tạo ra và là thứ cần buông bỏ. Tuần 7 nói cái tôi là sự đồng hóa mình với những thứ bên ngoài như nhà cửa, tiền bạc, địa vị, nên khi chúng mất đi, ta khổ.
Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình: nội dung và bài học
Đọc thêm từ sách
- Trang sách Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình trên Inti Treasury, và đọc trọn phần định tâm ở Tuần 2: Thiền Thức Tỉnh bước 1: Định tâm.
- Đọc trọn chương có mô hình núi băng trên Inti Treasury: Một món quà của Vũ trụ: Ý thức và lối sống tỉnh thức.
- Trang sách Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình trên Inti Books.
- Bài liên quan: Thức tỉnh và tỉnh thức khác nhau như thế nào?
