Bát chánh đạo trong kinh doanh là đưa tám chi của con đường chân chánh vào lời nói, việc làm, nghề nghiệp và cách nghĩ khi làm ăn, theo thứ tự Giới – Định – Tuệ. Đó là cách tác giả Tạ Minh Tuấn giảng ở chương 5 sách Khởi Chánh Nghiệp, nơi Bát chánh đạo được xem là con đường đi từ hiện trạng tới tầm nhìn.
Người làm kinh doanh có niềm tin Phật giáo hay mang một băn khoăn: làm ăn thế nào để không tạo nghiệp xấu? Sách không trả lời bằng khẩu hiệu: tám chi được giảng lần lượt, kèm những tình huống rất công sở như một cuộc họp giao ban, một lời chào hàng, một lựa chọn ngành nghề.
Vì sao tám chi được đọc theo Giới – Định – Tuệ
Chương 5 mở bằng một công thức quen với người làm quản trị: biết tầm nhìn, mục tiêu và hiện trạng thì mới chọn được con đường tối ưu. Áp sang tu tập, tầm nhìn là tâm Niết bàn, hiện trạng là khổ, và con đường ấy chính là tám chi. Sách viết: «Bát chánh đạo là con đường tối ưu mà Đức Phật đã thực hành».
Tám chi chia thành ba nhóm. Giới gồm chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng. Định gồm chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Tuệ gồm chánh kiến, chánh tư duy. Tác giả lưu ý đây không phải tám con đường song song hay nối tiếp, mà giống những sợi bện thành một sợi dây thừng: giữ giới giúp tâm dễ định, định sinh tuệ, và tuệ lại giúp giữ giới vững hơn.
Sách giảng Giới trước vì, theo tác giả, đó là phần dễ hiểu nhất, đã có công thức thực hành cụ thể. Với người đi làm, đây cũng là chỗ dễ bắt đầu nhất: lời mình nói, việc mình làm, nghề mình chọn.
Giới: chánh ngữ, chánh nghiệp và chánh mạng trong làm ăn
Chánh ngữ – bốn loại lời nên tránh. Sách định nghĩa chánh ngữ bằng cách chỉ ra điều không phải chánh ngữ: nói dối, nói lời sân hận, nói lời gây chia rẽ và nói chuyện phiếm vô bổ. Ví dụ về lời sân hận trong sách là một vị sếp mắng nhiếc nhân viên không đạt chỉ tiêu ngay giữa cuộc họp giao ban có mặt mọi phòng ban. Tác giả cũng nhấn mạnh ý định sau lời nói: kể thành tích để hơn người khác hẳn với kể để truyền cảm hứng cho đồng đội.
Chánh nghiệp – hành động không hại mình, không hại người. «Nghiệp» ở đây, theo sách, là hành động. Hành động chân chính là hành động giữ được năm giới: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không dùng chất gây say nghiện, không nói dối. Tóm gọn lại:
«chánh nghiệp là mọi hành động tốt cho mình và người, không hại mình và không hại người» – trích sách Khởi Chánh Nghiệp, chương 5
Trong làm ăn, giới không trộm cắp được sách mở rộng tới chuyện bản quyền: chia sẻ bản điện tử của một cuốn sách khi chưa được tác giả đồng ý cũng là không tôn trọng chất xám của người khác. Tác giả nối chánh nghiệp với nguyên tắc vàng mà nhiều truyền thống cùng chia sẻ: điều mình không muốn người khác làm cho mình thì đừng làm cho người khác.
Chánh mạng – nghề nghiệp chân chánh. Nếu chánh nghiệp là chỉ dẫn cho hành động thì chánh mạng là chỉ dẫn cho nghề nghiệp: chọn công việc hay lĩnh vực kinh doanh sao cho mình không phạm năm giới và cũng không khiến người khác phạm giới. Ở giới không nói dối, sách gọi tên vài kiểu rất gần với người kinh doanh: nói quá công dụng sản phẩm để bán được hàng, nói dối khi gọi vốn hay tìm đối tác, thổi phồng thành tựu để xây thương hiệu cá nhân.
Sách cũng dặn đừng biến chánh mạng thành gánh nặng mặc cảm. Với người đang làm một nghề chưa hợp chánh mạng, tác giả khuyên đừng quá phán xét bản thân, hãy phát nguyện thật lòng rồi chuyển đổi từng bước. Sách kể chuyện một nữ doanh nhân làm ví da động vật: được khuyên không đóng cửa ngay vì còn việc làm của nhiều người, cô chuyển dần sang ví làm từ thực vật cho tới khi công ty chỉ còn dòng sản phẩm ấy. Đó là câu chuyện minh họa, không phải lời hứa về kết quả kinh doanh.
Định: chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định trong nhịp làm việc
Chánh tinh tấn, theo sách, chính là tứ chánh cần: ngăn ý nghĩ sai khởi lên, ngừng điều sai đang làm, khởi ý muốn làm điều tốt, và duy trì, nhân rộng điều tốt đã làm. Ví dụ của sách rất đời thường: đã tập được thói quen dậy sớm chạy bộ thì giữ nó qua nhiều tuần, nhiều tháng, thay vì lùi dần về giờ ngủ cũ.
Chánh niệm là nhận biết rõ những gì đang diễn ra ở đây và bây giờ, nhưng phải đi cùng một lối sống đúng; nhận biết mà vẫn nuôi dưỡng điều xấu thì sách gọi là tà niệm. Tác giả xếp chánh niệm đứng đầu các thực hành và gợi ý mang nó vào công việc: quan sát tư thế, cảm giác trên thân, những lo lắng, hồi hộp của chính mình để hành xử hợp với hoàn cảnh.
Chánh định, ở tầm sự nghiệp, được hiểu là khả năng nhất tâm: dồn năng lượng vào một việc như tia laser hội tụ vào một điểm. Hình ảnh sách dùng dễ nhớ: một người có thể dựng hai trăm ngôi nhà mà căn nào cũng chỉ được nửa tầng, trong khi người khác chỉ xây một tòa nhà nhưng hoàn tất đủ một trăm tầng.
Tuệ: chánh kiến và chánh tư duy – nhìn theo nhân quả, nghĩ từ ý định đúng
Chánh kiến là cái nhìn thấy sự thật như nó vốn là, qua ba lăng kính: luật nhân quả, Tứ diệu đế và tam pháp ấn (khổ, vô thường, vô ngã). Sách áp vào công việc bằng một câu hỏi thẳng: nếu bạn chăm chỉ mà mãi chưa được cất nhắc, hay kinh doanh tâm huyết mà mãi chưa thành, điều gì ở đây chưa đúng?
Chánh tư duy bắt đầu từ ý nguyện. Sách so sánh hai nhà khởi nghiệp cùng muốn làm giàu: một người chỉ nhắm giàu có bất chấp, kể cả bán sản phẩm gây hại cho người dùng; người kia muốn làm giàu để tạo việc làm, giúp gia đình và quê hương. Cùng khao khát, nhưng hai bản kế hoạch kinh doanh sẽ rất khác. Tác giả tóm lại: «Ý định đúng sẽ dẫn đến quy trình đúng, cách làm đúng.» Công cụ quản trị nào, theo sách, cũng chỉ là chánh tư duy khi đặt trên một thiện tâm.
Nội dung bài mang tính chia sẻ theo góc nhìn của sách; nghiệp, tái sinh là cách diễn giải của tác giả, và bài không thay cho tư vấn pháp lý, tài chính hay hướng nghiệp chuyên môn. Nếu chữ «nghiệp» khiến bạn e ngại, bài Nghiệp và tái sinh là gì? trên Inti Books có thể giúp đọc chương này nhẹ nhàng hơn.
Thử trong 5 phút: soi một việc tuần này qua ba nhóm
Chọn một việc cụ thể trong tuần – một email chào hàng, một cuộc họp, một quyết định tuyển người – rồi tự hỏi:
- Giới: Có câu nào mình sắp nói hoặc viết là nói quá, nói trong cơn bực, hay gây chia rẽ không? Việc sắp làm có hại ai, kể cả chính mình, không?
- Định: Có thói quen tốt nào đáng giữ và một thói quen chưa tốt nào cần dừng? Mình đang dồn sức vào một việc hay rải mỏng cho mười việc?
- Tuệ: Ý định gốc của quyết định này là gì? Nhìn theo nhân quả, kết quả mình đang nhận có thể bắt nguồn từ đâu?
Đây là bài tập ban biên tập soạn từ các định nghĩa trong chương 5. Bạn không cần trả lời hết một lúc; chọn một câu và làm thật trong tuần là đủ.
Hỏi – đáp
Chánh nghiệp trong kinh doanh là gì?
Theo sách Khởi Chánh Nghiệp, «nghiệp» trong chánh nghiệp nghĩa là hành động. Chánh nghiệp trong kinh doanh là làm ăn bằng những hành động giữ được năm giới: không sát sinh, không trộm cắp (kể cả tôn trọng bản quyền), không tà dâm, không dùng chất gây say nghiện, không nói dối. Nói gọn là hành động tốt cho mình và người, không hại mình, không hại người.
Chánh mạng là gì, khác chánh nghiệp ở điểm nào?
Chánh mạng là nghề nghiệp chân chánh: chọn công việc hay lĩnh vực kinh doanh sao cho mình không phạm năm giới và cũng không khiến người khác phạm giới. Theo sách, chánh nghiệp là chỉ dẫn cho hành động, còn chánh mạng là chỉ dẫn cho nghề nghiệp. Hành động lặp lại sẽ thành thói quen, kỹ năng rồi thành nghề.
Vì sao sách dạy Giới trước rồi mới tới Định và Tuệ?
Kinh điển thường ghi chánh kiến đứng đầu, tức tuệ đi trước. Tác giả giải thích rằng tuệ không có ngay từ đầu, lúc mới học chỉ là hiểu biết qua sách vở; còn Giới là phần dễ hiểu nhất và đã có công thức thực hành cho lời nói, hành động, nghề nghiệp. Vì thế sách đi từ dễ tới khó: Giới, rồi Định, rồi Tuệ.
Đang làm một nghề chưa hợp chánh mạng thì nên làm gì?
Sách không khuyên bỏ nghề ngay. Tác giả đề nghị đừng quá phán xét bản thân, hãy phát nguyện thay đổi một cách thật lòng rồi chuyển đổi dần, đều đặn mỗi ngày. Câu chuyện minh họa là một doanh nhân làm ví da chuyển dần sang ví làm từ thực vật. Với quyết định về sinh kế, bạn vẫn nên cân nhắc hoàn cảnh riêng.
Người không theo đạo Phật có áp dụng Bát chánh đạo trong công việc được không?
Được, nếu bạn sẵn lòng gặp các khái niệm như nghiệp, tái sinh theo cách tác giả diễn giải. Sách xem học Phật là học các phẩm chất của Đức Phật, với thái độ kính tín chứ không sùng tín hay mê tín. Nói thật, không hại người, giữ thói quen tốt hay tập trung vào một việc đều dùng được ở mọi nơi làm việc.
Bài liên quan: Tứ diệu đế trong kinh doanh: bốn bước nhìn vấn đề tới gốc · Chánh niệm trong công việc: giữ sự nhận biết giữa ngày làm việc
Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Khởi Chánh Nghiệp: nội dung, bài học và ai nên đọc
Đọc thêm từ sách
- Đọc trọn phần Hai loại sự thật và ba lần chuyển pháp luân trên Inti Treasury, nơi tác giả giải nghĩa tên sách và nói vì sao tập trung vào Tứ diệu đế, Bát chánh đạo.
- Trang sách Khởi Chánh Nghiệp trên Inti Books.
- Đọc cùng nhóm: Bộ câu hỏi cho nhóm đọc Khởi Chánh Nghiệp.
