Tứ diệu đế trong kinh doanh là dùng bốn sự thật Khổ – Tập – Diệt – Đạo như quy trình bốn bước: hiểu đúng vấn đề, tìm nguyên nhân gốc, thấy xử lý gốc thì vấn đề mới hết, rồi chọn cách giải quyết tận gốc. Đó là cách sách Khởi Chánh Nghiệp của tác giả Tạ Minh Tuấn «dịch» giáo lý sang ngôn ngữ công việc.
Có thể bạn từng sửa một lỗi trong công ty ba bốn lần mà nó vẫn quay lại: doanh số lại hụt, người mới lại nghỉ. Sách gọi tên hiện tượng ấy khá thẳng: chỉ xử lý ở phần ngọn thì vấn đề sẽ tái đi tái lại. Bài này đi qua từng bước theo chương 4 «Tứ diệu đế» và mục chánh tư duy ở chương 5, kèm ca doanh nghiệp tác giả dùng làm ví dụ.
Tứ diệu đế là gì, và vì sao đặt được cạnh chữ «vấn đề»
Theo chương 4, «tứ» là bốn, «diệu» là kỳ diệu, cao quý, «đế» là sự thật; Tứ diệu đế là bốn sự thật cao quý: Khổ, Tập, Diệt, Đạo. Ở chương 3, tác giả ví Đức Phật trong lần chuyển pháp luân đầu tiên như một người thầy thuốc: đi từ triệu chứng xuống vấn đề, xuống nguyên nhân, rồi thấy rằng đoạn trừ nguyên nhân thì vấn đề lẫn triệu chứng cùng hết.
Chữ «Khổ» (Dukkha), theo sách, nên hiểu là sự không thoải mái: khoảng chênh giữa hiện trạng và sự thoải mái, quân bình của tâm mà ta luôn tìm. Sang công việc, tác giả đặt Khổ cạnh định nghĩa «vấn đề»: khoảng cách giữa trạng thái mong muốn và trạng thái hiện tại. Ở mục chánh tư duy của chương 5, sách đặt hai cột cạnh nhau:
- Khổ ứng với bước hiểu rõ vấn đề thực sự là gì.
- Tập ứng với bước tìm nguyên nhân gốc rễ của vấn đề.
- Diệt ứng với bước thấy rằng xử lý được nguyên nhân gốc thì vấn đề mới được giải quyết thật sự.
- Đạo ứng với bước đưa ra phương pháp giải quyết tận gốc.
Sách đặt tên cho cột bên phải là «Quy trình bốn bước giải quyết mọi vấn đề».
Bước 1 – Khổ đế: gọi đúng tên vấn đề, đừng dừng ở triệu chứng
Sách yêu cầu tách bạch ba tầng trước khi bắt tay xử lý: triệu chứng, vấn đề và nguyên nhân. Triệu chứng là thứ lộ ra ngoài, như doanh số giảm, chi phí tăng. Vấn đề là khoảng cách nằm sau triệu chứng và thường đo được, ví dụ tỷ lệ nghỉ việc hằng năm 35% trong khi công ty muốn giảm còn 10%, hay tỷ lệ chuyển khách tiềm năng thành đơn hàng mới 15% trong khi cần 30%.
Để không bỏ sót chỗ đang «đau», bạn có thể rà theo tám nhóm mà mục Khổ đế gọi là bát khổ của kinh doanh và công việc: bốn nhóm của tổ chức (con người, tài chính, hệ thống, môi trường) và bốn nhóm của cá nhân (sức khỏe, mối quan hệ, cảm xúc, thời gian).
Trong ngôn ngữ công việc, khổ không phải một lời than. Đó là khoảng cách giữa điều mình muốn và điều đang có – và khoảng cách thì gọi tên được, đo được.
Bước 2 – Tập đế: truy nguyên nhân gốc bằng 8M, xương cá và 5 Why(s)
Theo cách giải thích của sách, «Tập» là nhiều tầng, nhiều lớp: từ vấn đề xuống nguyên nhân gốc có thể phải qua vài tầng trung gian. Trong kinh doanh, tác giả dùng bộ ba công cụ:
- 8M để chia nhóm nguyên nhân: Man (con người), Money (tiền), Method (phương pháp, quy trình), Machine (máy móc, công nghệ), Material (nguyên liệu), Measurement (đo lường), Mission (sứ mệnh, giá trị, văn hóa) và Market (thị trường).
- Biểu đồ nhân quả hình xương cá để dựng khung: xương sống là vấn đề chính, xương sườn là các nhóm nguyên nhân, xương con là nguyên nhân của nguyên nhân.
- 5 Why(s) để đào sâu từng nhánh bằng cách hỏi «tại sao» liên tiếp; sách nói con số 5 chỉ mang tính tượng trưng.
Ca minh họa trong sách là một doanh nghiệp bán hàng cho tổ chức (B2B) có doanh thu chỉ còn 70% so với cùng kỳ. Triệu chứng là doanh thu sụt; vấn đề là đội bán hàng hoạt động không hiệu quả. Rà 8M, sáu nhóm bị loại, còn hai: đội bán hàng «vừa thừa vừa thiếu» – đông người nhưng thiếu kỹ năng bán cho tổ chức – và đội không hào hứng với sứ mệnh của công ty. Hỏi tiếp «tại sao», nhánh thứ nhất dẫn tới gốc là công ty chưa đầu tư cho hệ thống tuyển dụng; nhánh thứ hai dẫn tới chỗ bản sứ mệnh chỉ được viết lúc mới lập công ty rồi để đó, còn ban lãnh đạo chưa có kỹ năng làm mới và truyền đạt nó.
«Xử lý vấn đề ở gốc, bạn chỉ cần xử lý một lần cho mãi mãi.» – trích sách Khởi Chánh Nghiệp, chương 4
Ở tầng sâu nhất, sách cho rằng mọi vấn đề của doanh nghiệp rốt cuộc vẫn quy về cái «tôi, của tôi», về tham, sân và si – tức vô minh. Đó là góc nhìn tâm linh của tác giả: công cụ quản trị tìm gốc trong hệ thống, còn phần này mời người làm việc nhìn cả vào chính mình.
Bước 3 và 4 – Diệt đế, Đạo đế: thấy đường xử lý tận gốc, rồi chọn con đường
Sự thật thứ ba được sách phát biểu gọn: biết nhân tạo ra quả thì diệt nhân cũng diệt luôn quả. Trong công việc, đây là lúc bạn thấy rõ: chạm được vào gốc thì vấn đề không tái lập. Mục Diệt đế cũng là chỗ sách bàn về tầm nhìn, đặt cạnh Niết bàn – một trạng thái của tâm chứ không phải nơi chốn. Tầm nhìn, theo tác giả, là bức tranh xa nhất về tương lai mà bạn vẫn thấy rõ; gần hơn là mục tiêu, xa mà mờ thì chỉ là giấc mơ. Sách chốt lại: «Một tầm nhìn tốt là tốt cho tất cả.»
Sự thật thứ tư là con đường. Với ca B2B, sách đưa ra hai giải pháp nhắm đúng hai gốc: dự án «Tuyển đúng, dụng ngay», xây dựng mô tả công việc cho các vị trí bán hàng theo ba cột thái độ – kỹ năng – kiến thức (A – S – K); và chương trình tập huấn «Sứ mệnh sáng tạo số mệnh», giúp ban lãnh đạo làm mới sứ mệnh, tầm nhìn, giá trị cốt lõi rồi truyền đạt tới đội ngũ. Ở tầm tu tập, con đường ấy là Bát chánh đạo.
Tác giả dặn thêm ở mục chánh tư duy: công cụ nào cũng phải đặt trên một ý định đúng; tư duy nhằm hại người thì không còn là chánh tư duy. Các tình huống doanh nghiệp trong sách là ví dụ minh họa, không phải lời hứa về kết quả; bài viết mang tính chia sẻ, không thay cho tư vấn quản trị, pháp lý hay tài chính chuyên môn.
Thử trong 5 phút: bốn câu hỏi cho một việc đang vướng
Chọn một khó khăn cứ lặp lại trong công việc, rồi viết nhanh:
- Khổ: Triệu chứng mình đang thấy là gì? Khoảng cách giữa điều muốn và điều đang có lớn chừng nào?
- Tập: Rà nhanh 8M, chọn nhánh nặng nhất và hỏi «tại sao» ba đến năm lần.
- Diệt: Nếu gốc này được xử lý, vấn đề còn quay lại không? Nếu còn, có lẽ đó chưa phải gốc.
- Đạo: Việc đầu tiên nhắm vào gốc, không phải vào ngọn, mà mình làm được trong tuần này là gì?
Với vấn đề cá nhân, sách gợi ý có thể bỏ 8M vì nó khá đặc thù cho kinh doanh, nhưng vẫn dùng biểu đồ nhân quả và 5 Why(s); với tổ chức, làm cùng đội ngũ thường tốt hơn làm một mình. Nếu việc đang vướng là một lần vấp đã qua, bài Học từ thất bại: quy trình 6 bước để không lặp lại sai lầm trên Inti Books có thêm cách nhìn lại mà không tự trách.
Hỏi – đáp
Tứ diệu đế là gì?
Tứ diệu đế là bốn sự thật cao quý trong giáo pháp của Đức Phật: Khổ, Tập, Diệt, Đạo. Theo sách Khởi Chánh Nghiệp, Khổ là sự không thoải mái của tâm; Tập là nguyên nhân của khổ, gồm nhiều tầng mà gốc là vô minh; Diệt là chấm dứt khổ khi nguyên nhân được chuyển hóa; Đạo là con đường cụ thể để đi tới đó, tức Bát chánh đạo.
Quy trình bốn bước giải quyết vấn đề theo Tứ diệu đế gồm những bước nào?
Theo bảng đối chiếu ở mục chánh tư duy của sách, bốn bước là: hiểu rõ vấn đề thực sự là gì; tìm nguyên nhân gốc rễ; thấy rằng xử lý được nguyên nhân gốc thì vấn đề mới được giải quyết thật sự; và đưa ra phương pháp giải quyết tận gốc. Bốn bước lần lượt ứng với Khổ, Tập, Diệt, Đạo.
Vấn đề khác triệu chứng ở điểm nào?
Triệu chứng là biểu hiện thấy được bên ngoài, như doanh thu giảm hay chi phí tăng. Vấn đề là khoảng cách giữa trạng thái mong muốn và trạng thái hiện tại nằm sau biểu hiện ấy, ví dụ tỷ lệ nghỉ việc 35% trong khi công ty muốn giữ ở 10%. Sách cho rằng chỉ xử lý triệu chứng thì vấn đề sẽ còn quay lại.
8M trong sách Khởi Chánh Nghiệp gồm những gì?
8M là tám nhóm nguyên nhân thường gặp trong kinh doanh: Man (con người), Money (tiền), Method (phương pháp), Machine (máy móc, công nghệ), Material (nguyên liệu), Measurement (đo lường), Mission (sứ mệnh, giá trị, văn hóa) và Market (thị trường). Sách dùng 8M làm các nhánh của biểu đồ xương cá, rồi hỏi «tại sao» để đào tới gốc.
Người không theo đạo Phật có dùng được cách này không?
Được. Bốn bước đã được sách «dịch» sang ngôn ngữ công việc, còn 8M, biểu đồ xương cá, 5 Why(s) là công cụ quản trị quen thuộc. Phần bàn về vô minh, cái tôi hay Niết bàn là góc nhìn tâm linh của tác giả; sách khuyên học theo Đức Phật với thái độ kính tín, không sùng tín hay mê tín.
Bài liên quan: Bát chánh đạo trong kinh doanh: tám chi theo Giới – Định – Tuệ · Chánh niệm trong công việc: giữ sự nhận biết giữa ngày làm việc
Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Khởi Chánh Nghiệp: nội dung, bài học và ai nên đọc
Đọc thêm từ sách
- Đọc trọn phần Hai loại sự thật và ba lần chuyển pháp luân trên Inti Treasury – nơi tác giả giải thích vì sao sách tập trung vào Tứ diệu đế và giáo pháp của lần chuyển pháp luân đầu tiên.
- Trang sách Khởi Chánh Nghiệp trên Inti Books.
- Đọc cùng nhóm: Bộ câu hỏi cho nhóm đọc Khởi Chánh Nghiệp.
