Sách «Khởi Nghiệp Thông Minh Theo Phong Cách TMT» của Tạ Minh Tuấn nêu sáu tiêu chí đánh giá ý tưởng kinh doanh: thị trường, lợi thế cạnh tranh, đam mê, tác động xã hội, pháp lý và khả năng nhân rộng. Tác giả gọi bộ sáu câu hỏi này là «Công cụ Khởi nghiệp Thông minh».
Sáu tiêu chí nằm trong bài phỏng vấn «Thuận theo tự nhiên» của Tạp chí Doanh Nhân, được đăng lại trong tuyển tập Smart Entrepreneurship, TMT Style. Trong bài, tác giả cho biết phân tích kỹ sẽ mất nhiều thời gian nên ông chỉ tóm lại thành sáu ý. Bài viết này đặt sáu ý ấy cạnh những bài khác trong cùng cuốn sách để hiểu rõ hơn từng tiêu chí, rồi gợi ý cách biến chúng thành một bảng tự chấm. Nếu bạn cần quy trình thử ý tưởng với khách thật, hãy đọc thêm bài kiểm chứng ý tưởng kinh doanh: 7 bước trước khi đầu tư lớn; bài đó là quy trình, còn bài này là bộ tiêu chí.
6 tiêu chí đánh giá ý tưởng khởi nghiệp theo sách
Thứ tự và tên tiếng Anh dưới đây theo đúng bài phỏng vấn; câu hỏi được diễn đạt lại cho gọn, phần giải thích lấy từ các bài khác trong sách.
- Thị trường (Market): dự án có phù hợp với nhu cầu thị trường hiện nay và trong tương lai không? Ở bài «Có nên nghiên cứu thị trường khi khởi nghiệp?», tác giả ví nghiên cứu thị trường như ngọn hải đăng giúp tránh đá ngầm, chẳng hạn ước lượng sai độ lớn thị trường hay hiểu sai khách hàng mục tiêu. Bài «Làm sao để tăng hiệu quả cho bộ máy Start-up» thêm một lời nhắc: khi mới khởi sự, nói mình bán cho tất cả mọi người cũng như chưa bán được cho ai.
- Lợi thế cạnh tranh (Competence): bạn có lợi thế rõ rệt với dự án này không? Bài «Khởi nghiệp – những điều không cần đến tài năng» nhắc việc dồn sức rèn luyện vào đúng vòng tròn lợi thế cạnh tranh của mình, kèm một công thức: đam mê cộng nỗ lực cộng chọn đúng lợi thế cạnh tranh thì thành tài năng. Bài về hiệu quả bộ máy khuyên chỉ đầu tư vào năng lực cốt lõi, phần còn lại có thể thuê ngoài.
- Đam mê (Passion): đó có phải là đam mê của bạn không? Trong một bài phỏng vấn khác được đăng lại ở sách, khi được hỏi sinh viên ra trường nên đi làm hay khởi nghiệp, tác giả trả lời rằng làm gì không quan trọng bằng làm điều mình có đam mê, có thế mạnh, hợp nhu cầu xã hội, đúng pháp luật và đạo đức.
- Tác động xã hội (Social Impact): dự án tạo ra tác động gì, tích cực hay tiêu cực? Ngay trong bài «Thuận theo tự nhiên», tác giả cho rằng trước khi làm bất cứ điều gì cũng cần xét xem việc đó có hợp mục tiêu của mình không, mình có đủ «duyên» với nó không, và nó mang lại tác động xã hội tích cực gì. Ông cũng nói về «giá trị kép» (trade-on): doanh nghiệp vừa có lợi nhuận vừa có ích cho xã hội, thay cho lối nghĩ phải đánh đổi giữa hai điều.
- Pháp lý (Legal): bạn đã nắm rõ những điều kiện pháp lý cần và đủ để kinh doanh hiện tại và để mở rộng mô hình về sau chưa? Tiêu chí này nhìn hai mốc: hôm nay, và ngày mô hình lớn lên.
- Nhân rộng (Scalability): mô hình của bạn có khả năng nhân rộng không? Bài phỏng vấn chỉ nêu câu hỏi, không phân tích thêm.
Đọc sáu tiêu chí thế nào cho đúng
Sáu tiêu chí dễ bị đọc như một bộ lọc lợi nhuận. Bài phỏng vấn cho thấy tác giả dùng chúng rộng hơn, như một cách chọn việc cho một đời người. Ông nói việc muốn làm thì có cả nghìn, ý tưởng rất nhiều, dự án để đó cũng không ít, chỉ thiếu người làm; mỗi người chỉ có một cuộc đời để sống, nên ai cũng cần tiêu chuẩn riêng để biết đâu là ưu tiên.
«Chặng đường dài phải bắt đầu từ những bước chân nhỏ. Nhưng bước chân nhỏ phải hướng về mục tiêu, chứ cứ bước lang thang thì cũng dễ thua.» – Khởi Nghiệp Thông Minh Theo Phong Cách TMT, bài «Thuận theo tự nhiên»
Tác giả còn nêu một nguyên tắc chọn việc. Những việc người khác đã làm, làm tốt và có thể làm tốt hơn nữa thì cứ để họ làm và ủng hộ họ. Còn những việc ít người chịu làm, vì khó hoặc vì chưa hấp dẫn, nhưng nếu làm được sẽ mang lại nhiều giá trị cho xã hội, mà mình lại có duyên và có thể làm, thì không có lý do gì để không làm. Đọc theo tinh thần ấy, tiêu chí thị trường và tiêu chí tác động xã hội đi cùng nhau; ở một đoạn khác của bài, ông viết rằng nơi nào có vấn đề, có nhu cầu, nơi đó có cơ hội.
Ban biên tập lưu ý thêm hai điều. Thứ nhất, sách không xếp hạng sáu tiêu chí và không đưa thang điểm; bài phỏng vấn chỉ tóm tắt. Thứ hai, bộ tiêu chí giúp đặt câu hỏi đúng, không thay cho việc thử ý tưởng với khách hàng thật.
Bảng đánh giá ý tưởng kinh doanh: tự chấm trong 10 phút
Sách không có mẫu bảng chấm. Dưới đây là cách ban biên tập gợi ý để dùng sáu tiêu chí như một bảng đánh giá, bạn có thể kẻ ngay ra giấy:
- Viết tên ý tưởng ở đầu trang, rồi kẻ sáu dòng theo thứ tự: thị trường, lợi thế, đam mê, xã hội, pháp lý, nhân rộng.
- Ở mỗi dòng, viết một câu trả lời cụ thể và một bằng chứng đang có trong tay, chẳng hạn một cuộc trò chuyện với khách, một con số, một kỹ năng đã được kiểm chứng.
- Chấm 0, 1 hoặc 2: 0 là chưa trả lời được, 1 là trả lời được nhưng chưa có bằng chứng, 2 là có bằng chứng cụ thể.
- Đừng cộng điểm cho qua: dòng nào ở mức 0, nhất là pháp lý, hoặc dòng tác động xã hội nghiêng về tiêu cực, là việc phải làm rõ trước khi dồn tiền và sức.
- Nếu đang cân nhắc hai, ba ý tưởng, đặt các bảng cạnh nhau để thấy ý tưởng nào hợp với mình hơn, chứ không chỉ ý tưởng nào hấp dẫn hơn.
Chấm xong, hãy nhớ lời khuyên ở bài về nghiên cứu thị trường của cùng cuốn sách: dành phần nhỏ nguồn lực cho tìm hiểu và phần lớn cho thử nghiệm thực tế. Bảng chấm chỉ giúp bạn chọn hướng; thị trường mới là nơi trả lời. Nội dung là kinh nghiệm tham khảo, không thay cho tư vấn pháp lý, tài chính và không bảo đảm kết quả kinh doanh.
Sáu tiêu chí, La Bàn Khởi Nghiệp và 7 bước kiểm chứng
Sáu chiều này cũng là sáu «chìa khoá» trong truyện Adventures in Entrepreneurship của cùng tác giả: thị trường, lợi thế, đam mê, xã hội, pháp lý và nhân rộng, được ghép lại ở chương 8 thành La Bàn Khởi Nghiệp. Chỗ khác là truyện kể mỗi chìa khoá qua một người thầy, có câu hỏi tự kiểm và hai bảng phân tích mẫu; còn trong Khởi Nghiệp Thông Minh, đó là sáu câu hỏi gọn trong một bài phỏng vấn. Muốn đi sâu từng chìa khoá, hãy đọc bài La Bàn Khởi Nghiệp là gì trên Inti Books.
Thứ tự hợp lý khi dùng cả ba công cụ: lọc bằng sáu tiêu chí để chọn hướng, đi sâu từng mặt bằng La Bàn Khởi Nghiệp nếu cần, rồi dùng quy trình kiểm chứng để thử với khách thật trước khi đầu tư lớn.
Hỏi – đáp
Công cụ Khởi nghiệp Thông minh là gì?
Đó là tên Tạ Minh Tuấn đặt cho bộ sáu câu hỏi soát một dự án kinh doanh: thị trường (Market), lợi thế cạnh tranh (Competence), đam mê (Passion), tác động xã hội (Social Impact), pháp lý (Legal) và khả năng nhân rộng (Scalability). Công cụ được nêu trong bài phỏng vấn «Thuận theo tự nhiên» của Tạp chí Doanh Nhân, đăng lại trong sách Khởi Nghiệp Thông Minh Theo Phong Cách TMT; bài chỉ tóm tắt, không phân tích từng ý.
Tiêu chí nào quan trọng nhất khi đánh giá ý tưởng kinh doanh?
Sách không xếp hạng sáu tiêu chí. Điều bài phỏng vấn cho thấy là tác giả xét cả phần bên trong lẫn bên ngoài: việc có hợp mục tiêu của mình không, mình có đủ duyên với nó không, và nó tạo tác động xã hội gì. Vì vậy nên đọc sáu tiêu chí như một tổng thể; một ý tưởng mạnh về thị trường nhưng vướng pháp lý hoặc gây hại cho xã hội vẫn cần xem lại.
Sáu tiêu chí này khác gì 7 bước kiểm chứng ý tưởng kinh doanh?
Sáu tiêu chí giúp trả lời câu hỏi ý tưởng này có đáng theo đuổi và có hợp với mình không. Bảy bước kiểm chứng là quy trình thử ý tưởng với khách hàng thật trước khi đầu tư lớn. Hai thứ bổ sung cho nhau: lọc bằng tiêu chí trước, thử bằng quy trình sau, đúng tinh thần sách khuyên dành phần lớn nguồn lực cho thử nghiệm thực tế.
Sách có mẫu bảng đánh giá ý tưởng kinh doanh không?
Khởi Nghiệp Thông Minh Theo Phong Cách TMT không có mẫu bảng; thang điểm 0–1–2 trong bài này là gợi ý của ban biên tập. Nếu cần một bảng mẫu, chương 8 truyện Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký có hai bảng phân tích theo sáu yếu tố thị trường, lợi thế, đam mê, xã hội, pháp lý và nhân rộng, lấy Uber và Phở 24 làm ví dụ ở thời điểm sách được viết.
Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Khởi Nghiệp Thông Minh Theo Phong Cách TMT: nội dung
Đọc thêm từ sách
- Smart Entrepreneurship, TMT Style trên Inti Treasury: giới thiệu và danh sách các bài theo nhóm chủ đề.
- Tiêu chí thị trường, kể bằng truyện: đọc trọn phần Ông già Noel giảng về Tứ Cầu và Đại dương đỏ của Khởi Nghiệp Phiêu Lưu Ký trên Inti Treasury.
- Tiêu chí lợi thế, kể bằng truyện: đọc trọn phần «Tường cao, hào sâu» và lợi thế cạnh tranh trên Inti Treasury.
- Trang sách Khởi Nghiệp Thông Minh Theo Phong Cách TMT trên Inti Books.
