Có nên đi tu không? Góc nhìn từ The Path – Con Đường Khai Tâm

Sách The Path - Con Đường Khai Tâm của Tạ Minh Tuấn không trả lời nên hay không nên đi tu. Tác giả mời người đọc soi động lực của mình, vì theo sách, sống như một ẩn sĩ chưa phải bước cuối của sự tiến hóa.

Table of Contents

Có nên đi tu không là quyết định riêng của mỗi người, và sách The Path – The Path of Awakening không trả lời bằng «nên» hay «không nên». Tác giả Tạ Minh Tuấn gợi một câu hỏi khác: mình đang bước tới một con đường, hay đang muốn rời xa những bài học và trách nhiệm chưa làm xong?

Bài viết gom góc nhìn ấy từ ba chương của cuốn du ký tâm linh này: chương 4 «Biểu tượng của sự hợp nhất», chương 9 «Hạt giống giác ngộ ở trong tâm» và chương 12 «Tâm linh vẫn tiếp tục tiến hóa», cùng mục «Đối thoại với tu sĩ» trong Hành Trình Thức Tỉnh, cuốn sách mà chính The Path dẫn sang. Đời sống xuất gia là một lựa chọn đáng trân trọng; bài không bàn đúng sai của bất kỳ truyền thống nào.

Không phải «nên hay không», mà là «đi tới hay chạy trốn»

Ở chương 9, sau khi thiền dưới cội Bồ Đề tại Bồ Đề Đạo Tràng, tác giả kể mình thấy thân thuộc như về nhà, đến mức nghĩ có thể ở lại đó, ngày nào cũng vào ngồi thiền, và cuộc đời chẳng cần gì thêm. Ông viết rằng nếu mang quá nhiều mô thức ẩn sĩ, tức là tự cô lập để mưu cầu giải thoát, có lẽ ông đã ở lại bao lâu cũng được. Nhưng với ông, con đường là sự hòa hợp, sự hợp nhất thực sự, nên ông chỉ ở đến chiều rồi đi tiếp.

Chi tiết này đáng chú ý vì nó cho thấy ý muốn «bỏ hết» không xa lạ với người tu tập, kể cả người viết sách. Điều sách đề nghị là nhìn cho rõ động lực phía sau. Trong mục «Đối thoại với tu sĩ» của Hành Trình Thức Tỉnh, nhân vật Thành Toàn nói với một vị sư rằng nhiều người tìm đến tu tập nhưng thật ra đang trốn chạy vào đó, xem tâm linh như bức bình phong để trú ẩn. Nếu bên trong còn một ngọn núi lửa chưa được chuyển hóa, lên rừng cũng chỉ tạm yên.

Vì sao ẩn sĩ chưa phải bước cuối

“Trở thành một ẩn sĩ không phải là bước cuối cùng của sự tiến hóa.”

— The Path – Con Đường Khai Tâm, đề từ chương 4

Chương 4 viết sau chuyến thăm Auroville. Tác giả cho rằng con đường khai tâm có thể rất dữ dội, vì phải đi sâu vào vô thức và đối diện nhiều sự thật khó nhìn về mình. Vì vậy người tu cần những lúc nghỉ ngơi, nạp lại năng lượng lành bằng chánh niệm, tỉnh thức, an lạc; theo niềm tin của ông, có những kiếp sống người ta nhận vai trò tăng, ni, cha xứ hay người sống độc cư chính là để làm việc ấy. Ông gọi đó là tu tỉnh thức, và cho rằng nó cần đi cùng tu thức tỉnh, tức là đi sâu để chuyển hóa; thiếu phần sau, bình an chỉ nằm ở bề nổi và dễ bùng lên khi gặp chuyện. Cặp khái niệm này được bàn kỹ trong bài Thức tỉnh và tỉnh thức khác nhau như thế nào? trên Inti Books.

Ở chương 9, tác giả dùng hai biểu tượng «Lễ hội» và «Ốc đảo» để nói cùng ý. Ốc đảo có mặt đẹp: tĩnh lặng, không thị phi, hạnh phúc tự thân không phụ thuộc vào ai. Nhưng nó cũng có mặt trái: cách biệt, tự cô lập, tránh né, và thứ bình an có được nhờ không ai quấy rầy có thể chỉ là tạm thời. Sự thật, theo ông, không nằm ở một thái cực nào.

Vòng xoắn: học bình an một mình, rồi hòa hợp giữa nhiều người

Chương 4 phác một vòng xoắn trôn ốc của sự trưởng thành. Ban đầu người ta không chịu nổi việc ở một mình, luôn cần đám đông để thấy an toàn và đủ đầy. Tiến thêm, người ta có can đảm đứng một mình và học hạnh phúc tự thân. Rồi người ta quay lại đời sống thế gian để học nốt những bài học còn lại, tìm sự hòa hợp thật khi sống cùng nhiều người. Theo tác giả, phần lớn những người đang đi con đường độc hành thật ra đang ở «bước đệm» của vòng xoắn này.

Cũng trong chương 4, tác giả viết rằng chân lý được tìm thấy ngay nơi mình đang có mặt, trong công việc hằng ngày và vai trò mình đang giữ, chẳng hạn vai trò làm mẹ. Trang đề từ đặt sau chương này nói gọn: “Chân lý không nằm trong hang sâu, rừng thẳm hay núi cao.” Nghĩa là người muốn tu không nhất thiết phải rời nơi mình đang đứng mới bắt đầu được.

Tu nhà, tu chợ, tu chùa: cách Hành Trình Thức Tỉnh xếp độ khó

The Path dẫn người đọc sang mục «Đối thoại với tu sĩ» trong The Journey of Awakening. Ở đó, vị sư cho rằng tu chùa khó nhất; nhân vật Thành Toàn đáp rằng nếu xét lý tưởng toàn tâm cho giải thoát thì có thể, còn xét độ khó thì tu nhà mới khó nhất, sau đó là tu chợ, rồi mới đến tu chùa. Chùa là nơi mọi thứ, từ khung cảnh đến thời khóa, được sắp đặt cho việc tu. Chợ có va chạm nhưng với người dưng. Nhà thì có đủ ràng buộc và dính mắc: con nhỏ khóc đêm, người thân cằn nhằn, cuộc họp sắp trễ mà vẫn có người nhờ việc.

Chính vì khó nhất nên, theo nhân vật, đời sống gia đình giúp người tu học nhanh nhất. Điều quan trọng là sách không hạ thấp đời tu: Thành Toàn nói rõ một vị sư tu tập tinh tấn, phẩm hạnh cao thì thật đáng kính, và mỗi người có thể đi con đường theo thứ tự riêng của mình. Điểm chung là đừng coi một hình thức nào là lối tắt để khỏi phải học bài học của mình.

Đức Phật rời nhà: cách đọc của chương 12

Chương 12 viết tại thành Ca Tỳ La Vệ, nơi thái tử Tất Đạt Đa sống 29 năm rồi rời đi qua cổng Đông. Tác giả nhắc quan niệm của người Ấn theo lời sách: đời người có bốn giai đoạn, lớn lên và học; làm việc, sống trọn đời sống gia đình, học những bài học cần thiết; thông thái hơn; và chỉ khi mọi trách nhiệm đã tròn mới lên đường như một vị sadhu. Còn theo kinh nghiệm của tác giả, tu tập không phải là nhân danh buông bỏ để vứt bỏ trách nhiệm.

Với câu hỏi vì sao Đức Phật rời vợ và đứa con mới sinh, tác giả đặt ra những câu hỏi khó về nỗi đau của người ở lại, rồi đưa ra cách đọc của riêng ông: “Vào lúc đó… Ngài chưa phải là Phật.” Sau khi giác ngộ, Ngài đã quay lại tìm và giáo hóa cho vợ con. Sách cũng viết rằng Đức Phật chưa từng khuyên ai rời bỏ gia đình để theo mình. Đây là một cách hiểu bên cạnh nhiều cách hiểu khác, được trình bày với sự tôn kính dành cho kinh điển.

Thử trong 5 phút: ba câu hỏi trước một quyết định lớn

  1. Lấy một tờ giấy chia hai cột: bên trái là điều mình muốn đi tới, bên phải là điều mình muốn thoát khỏi. Cột nào dài hơn?
  2. Ở nơi mình đang sống, bài học nào còn dang dở: kiên nhẫn với người thân, sự thật thà trong công việc, hay khả năng ở một mình mà vẫn bình an?
  3. Nếu rời đi, trách nhiệm nào sẽ bị bỏ lại, ai sẽ gánh thay, và mình đã thu xếp cho trọn chưa?

Nếu sau một thời gian, con đường tu hành vẫn gọi, bạn có thể trò chuyện với một vị thầy trong truyền thống mình kính trọng và với gia đình trước khi quyết định. Nếu mong muốn «bỏ hết» đến từ kiệt sức, mất ngủ kéo dài hay cảm giác bế tắc, đó có thể là lúc cần nghỉ ngơi và tìm người hỗ trợ chuyên môn trước tiên; nội dung bài là chiêm nghiệm của tác giả, không thay cho tư vấn tâm lý hay y tế.

Hỏi – đáp

Có nên đi tu không?

Sách The Path – Con Đường Khai Tâm không trả lời nên hay không nên. Tác giả Tạ Minh Tuấn đề nghị soi động lực: mình đang bước tới một con đường, hay đang trốn những bài học và trách nhiệm chưa xong. Theo sách, sống như một ẩn sĩ chưa phải bước cuối của sự tiến hóa, còn đời tu là lựa chọn đáng trân trọng khi không phải là lối thoát.

Muốn bỏ hết để đi tu có phải là dấu hiệu thức tỉnh không?

Chưa chắc. Ở chương 9, tác giả kể khi thiền dưới cội Bồ Đề, ông thấy như về nhà và nghĩ có thể ở lại mãi, rồi viết rằng ở lại mãi là lựa chọn của mô thức ẩn sĩ. Ý muốn này có thể là bước đệm để học bình an một mình, cũng có thể là mong muốn chạy trốn. Nếu nó đi kèm kiệt sức hay bế tắc kéo dài, hãy tìm người hỗ trợ chuyên môn trước.

Tu tại gia có kém hơn tu ở chùa không?

Theo mục «Đối thoại với tu sĩ» trong Hành Trình Thức Tỉnh, tu nhà còn khó nhất vì có đủ ràng buộc và va chạm, nên giúp người tu học nhanh nhất; tu chợ đứng giữa, tu chùa dễ hơn về hoàn cảnh. Điều đó không có nghĩa tu chùa thấp hơn: nhân vật trong sách nói một vị sư tinh tấn, phẩm hạnh cao thì thật đáng kính.

Vì sao Đức Phật rời vợ con để đi tu?

Chương 12 của The Path đưa ra cách đọc riêng của tác giả: lúc rời thành Ca Tỳ La Vệ, Ngài chưa phải là Phật; sau khi giác ngộ, Ngài quay lại tìm và giáo hóa cho vợ con. Sách cũng viết Đức Phật chưa từng khuyên ai bỏ gia đình để theo mình. Đây là một cách hiểu bên cạnh nhiều cách hiểu khác về câu chuyện trong kinh điển.

Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách The Path – Con Đường Khai Tâm: nội dung và bài học

Đọc thêm từ sách