Kinh doanh có tạo nghiệp không? Góc nhìn sách Khởi Chánh Nghiệp

Sách Khởi Chánh Nghiệp của Tạ Minh Tuấn cho rằng kinh doanh tự nó không tạo nghiệp xấu; nghiệp sinh từ việc làm, lời nói, ý nghĩ khởi lên từ phản ứng vô minh. Bài viết chỉ ra ba chỗ dễ tạo nghiệp và chân dung làm giàu chân chính trong sách.

Table of Contents

Theo sách Starting a Business with Right Livelihood của Tạ Minh Tuấn, kinh doanh tự nó không tạo nghiệp xấu; điều tạo nghiệp là việc làm, lời nói, ý nghĩ khởi từ phản ứng vô minh và những cách làm ăn gây hại. Kinh doanh có ý thức, giữ năm giới, đặt ý định đúng là điều sách gọi là khởi chánh nghiệp.

Câu hỏi này quen thuộc với người làm ăn có niềm tin Phật giáo. Inti Books đã có bài Bát chánh đạo trong kinh doanh đi lần lượt tám chi; bài này trả lời một câu hỏi khác, hẹp hơn: nghiệp sinh ra từ đâu trong một ngày làm kinh doanh, và làm giàu thế nào thì sách xem là chân chính. Đây là góc nhìn tâm linh và đạo đức của tác giả, không phải tư vấn pháp lý hay tài chính.

«Nghiệp» trong câu hỏi này nghĩa là gì

Ở mục «[Giới] Chánh nghiệp» của chương 5, tác giả lưu ý chữ «nghiệp» trong «chánh nghiệp» trước hết có nghĩa là hành động, dù nó liên quan đến nghiệp quả. Hiểu sâu hơn, nghiệp không chỉ là hành động của thân mà cả phản ứng vô minh của tâm. Mục «[Định] Chánh niệm» nói rõ thêm: làm điều xấu là thân nghiệp, nói điều xấu là khẩu nghiệp, nghĩ điều xấu hay mang ý nguyện không lành là ý nghiệp; cả ba đều để lại ký ức, tích lại thành cái sách gọi là «tồn kho nghiệp».

Gốc của chúng, theo sách, nằm ở chữ «hành»: hành động của tâm, tức sự phản ứng một cách vô thức. Từ đó, câu trả lời cho câu hỏi đầu bài trở nên rõ hơn. Mọi hoạt động kinh doanh đều là hành động, tức là «nghiệp» theo nghĩa trung tính; điều quyết định là hành động ấy khởi từ ý thức hay từ phản ứng vô minh, và nó lành hay gây hại. Chương 1 dùng một hình ảnh dễ nhớ: đi trong đêm tối thì dễ giẫm phải đinh, có ngọn đèn trong tay thì tránh được; vô thức là bóng tối, ý thức là ngọn đèn.

Ba chỗ người làm kinh doanh dễ tạo nghiệp, theo sách

Phản ứng trước đồng tiền. Ví dụ đầu tiên sách dùng khi giải thích phản ứng vô minh rất gần với người làm ăn: nghe nhắc đến một số tiền, tâm tham lập tức trỗi dậy. Một hiểu lầm nhỏ khiến cơn giận trào lên và có thể phá hỏng cả mối quan hệ thân tình bấy lâu. Trong một ngày kinh doanh, những khoảnh khắc như thế đến liên tục: một thương vụ hời, một đối tác chậm thanh toán, một đối thủ vượt lên.

Lời nói dối «vô hại». Ở chương 10 «Mười Ba-la-mật», phần chân thật, sách kể tình huống đến trễ rồi viện một lý do đáng thương để khỏi bị trách, tự nhủ làm vậy là để giữ uy tín, giữ hợp đồng cho công ty. Theo tác giả, có thể «lách» được một lần nhưng dấu ấn nghiệp vẫn còn, và đối tác có thể cảm được sự thiếu chân thành mà ngần ngại ký kết: “Hóa ra, bạn vừa không được việc, lại vừa tạo nghiệp!” Một lời nói dối còn kéo theo nhiều lời khác để che nó.

Cách làm khiến người khác phạm giới. Mục «[Giới] Chánh mạng» nhấn mạnh chánh mạng không chỉ là bản thân mình không phạm năm giới, mà còn không làm công việc khiến người khác phạm giới. Ở giới không nói dối, sách gọi tên những việc rất gần với nghề kinh doanh: nói quá công dụng sản phẩm để bán hàng, nói dối khi gọi vốn hay tìm đối tác. Danh sách nghề nên tránh và câu chuyện chuyển đổi của một doanh nghiệp đã được kể trong bài Bát chánh đạo trong kinh doanh, nên ở đây không nhắc lại.

Làm giàu chân chính: chân dung trong sách

Chương 2 «Hai loại sự thật» phác chân dung người kinh doanh biết mang ý thức vào công việc. Người ấy bớt nóng nảy, sợ hãi, tham lam; biết cân bằng giá trị làm giàu chính đáng cho bản thân và cổ đông, lợi ích cho nhân viên, và giá trị cho cộng đồng. Sách viết người ấy sẽ “kinh doanh một cách có đạo đức, không còn tạo nghiệp ác, siêng năng tạo ra thiện nghiệp”, tìm cách làm giàu mà không gây hậu quả tai hại cho cộng đồng, và không đánh đổi thời gian bên gia đình để chạy theo danh vọng.

Chương 10 đi thêm một bước ở phần tâm từ. Theo tác giả, một kế hoạch kinh doanh nên đặt trên «động lực lõi» là thay đổi cuộc sống của nhiều người, giải quyết nỗi đau của nhiều khách hàng, thay vì chỉ kiếm thật nhiều tiền; tiền đến như hệ quả tự nhiên của việc giúp được người khác. Sách gói lại: “Doanh nhân có thể hiểu là người kiếm tiền bằng cách giải quyết nỗi đau của người khác.” Ở phần bố thí, tác giả coi việc làm tử tế, mang lại giá trị cho doanh nghiệp là hiến tặng thời gian, công sức, tài năng; ai dư dả có thể hiến tặng một phần tài sản như ông Cấp Cô Độc thời Đức Phật, khi đời sống của mình đã ổn định, không chối bỏ trách nhiệm với người xung quanh, và cho mà không mong nhận lại.

Nếu công việc hiện tại chưa thật «chánh»

Mục chánh mạng không dừng ở danh sách nghề nên tránh. Tác giả dặn hãy nghiêm khắc với mình nhưng đừng quá phán xét, đừng mang mặc cảm tội lỗi quá nhiều, vì ý nguyện mới là điều quyết định năng lượng mình đặt vào công việc. Người thật lòng muốn thay đổi thì phát nguyện, nuôi dưỡng ý nguyện ấy, rồi chuyển đổi từng bước. Phần phát nguyện ở chương 10 đưa một ví dụ: người đang làm nghề liên quan đến sát sinh phát nguyện tìm được công việc vẫn nuôi sống gia đình mà không phải sát sinh nữa.

Khép mục chánh mạng, tác giả viết rằng đưa tâm linh vào kinh doanh là để kinh doanh không để lại nghiệp quả, để nó giúp mình phát triển phẩm chất và tiếp tục tiến hóa. Tinh thần ấy được tác giả nói gọn trong một bài phỏng vấn in lại ở sách Bạn Muốn Được Nhớ Đến Vì Điều Gì: «hãy khởi nghiệp chứ đừng tạo nghiệp».

Câu hỏi không hẳn là kinh doanh có tạo nghiệp hay không, mà là mình đang kinh doanh bằng ý thức hay bằng phản ứng.

Ngừa nghiệp mới ngay giữa một ngày làm việc

Mục chánh niệm giải thích cơ chế theo cách rất đời thường. Khi ánh sáng của chánh niệm được đưa vào, tâm không còn phản ứng vô minh, nên không tạo thêm nghiệp mới. Tác giả ví với cơ thể: khi không nạp thêm thức ăn, cơ thể sẽ dùng dần phần dự trữ; cũng vậy, khi nghiệp mới ngừng sinh ra, nghiệp cũ dần được chuyển hóa. Đây là giáo lý và góc nhìn tâm linh của sách, không phải một cơ chế đo đếm được, nhưng nó gợi ra một việc làm được ngay: tăng dần những khoảnh khắc mình biết mình đang làm gì. Cách đưa sự nhận biết vào cuộc họp, email, lúc bực bội được bàn kỹ trong bài Chánh niệm trong công việc trên Inti Books.

Thử trong 5 phút: soi một quyết định qua thân – khẩu – ý

  1. Chọn một quyết định kinh doanh sắp đưa ra: một mức giá, một lời chào hàng, một hợp đồng.
  2. Ý: động lực lõi ở đây là gì, giải quyết nỗi đau của khách hàng, hay chỉ muốn thắng, muốn hơn?
  3. Khẩu: trong lời chào hàng, báo cáo hay email liên quan, có câu nào nói quá, nói khống không?
  4. Thân: việc này có khiến ai, khách hàng, nhân viên hay đối tác, phải làm điều không nên làm hoặc gánh thiệt hại không?
  5. Trước khi gửi hay ký, thở chậm ba hơi, nhận ra cảm giác trong thân lúc này, vội vã, sợ mất cơ hội hay háo hức, rồi mới quyết.

Nội dung là góc nhìn tâm linh và đạo đức của tác giả, không phải tư vấn pháp lý hay tài chính và không hứa hẹn kết quả kinh doanh. Nếu mặc cảm về công việc hay nỗi lo về nghiệp khiến bạn bất an kéo dài, hãy trò chuyện với người hướng dẫn hoặc chuyên gia phù hợp.

Hỏi – đáp

Kinh doanh có tạo nghiệp không?

Theo sách Khởi Chánh Nghiệp, mọi hành động đều là «nghiệp» theo nghĩa trung tính, nên kinh doanh tự nó không phải là tạo nghiệp xấu. Điều tạo nghiệp xấu là việc làm, lời nói, ý nghĩ khởi từ phản ứng vô minh như tham, sân, và những cách làm ăn gây hại. Kinh doanh có ý thức, giữ năm giới, ý định đúng là khởi chánh nghiệp.

Làm giàu có trái với tinh thần đạo Phật không?

Theo chương 2 của Khởi Chánh Nghiệp thì không, nếu đó là làm giàu chính đáng. Sách phác chân dung người kinh doanh cân bằng lợi ích cho bản thân và cổ đông, cho nhân viên, cho cộng đồng, làm giàu mà không gây hậu quả tai hại cho xã hội. Chương 10 xem doanh nhân là người kiếm tiền bằng cách giải quyết nỗi đau của người khác.

Nói dối để giữ hợp đồng có tạo nghiệp không?

Theo phần chân thật ở chương 10, có. Sách kể tình huống đến trễ rồi viện lý do đáng thương để giữ hợp đồng: có thể «lách» được một lần, nhưng dấu ấn nghiệp vẫn còn, và đối tác có thể cảm nhận sự thiếu chân thành mà ngần ngại ký. Một lời nói dối còn kéo theo nhiều lời khác để che, khiến nghiệp chồng lên nghiệp.

Chỉ nghĩ xấu mà chưa làm thì có tạo nghiệp không?

Mục chánh niệm của Khởi Chánh Nghiệp cho rằng có: bên cạnh thân nghiệp và khẩu nghiệp còn có ý nghiệp, tức ý nghĩ hay ý nguyện không lành. Theo sách, gốc của cả ba là phản ứng vô minh của tâm. Vì vậy sách đặt trọng tâm vào chánh niệm: nhận biết ý nghĩ, cảm xúc ngay khi chúng khởi lên, trước khi thành lời nói hay việc làm.

Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Khởi Chánh Nghiệp: nội dung, bài học và ai nên đọc

Đọc thêm từ sách