Người quan sát trong thiền là ai? Từ suy nghĩ đến Cái Biết

Sách Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình mô tả người quan sát qua nhiều tuần: nhận ra mình đang có suy nghĩ, quan sát phản ứng thay vì phản ứng, quan sát ký ức mà không tiếp thêm thức ăn cho nó, và Cái Biết biết luôn cả người quan sát. Kèm bài thực hành năm phút.

Mục lục

Người quan sát trong thiền là phần trong ta biết mình đang thở, đang nghĩ, đang phản ứng mà không bị cuốn theo. Sách «Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình» của Tạ Minh Tuấn mô tả vai trò này qua nhiều tuần, từ việc nhận ra một suy nghĩ tới «Cái Biết» biết luôn cả người đang quan sát.

Ban biên tập gom các đoạn ấy thành bốn tầng cho dễ theo dõi; cách chia tầng là của bài viết, còn nội dung từng tầng lấy từ sách. Đây là góc nhìn thực hành của tác giả, gắn với pháp Thiền Thức Tỉnh, không phải một lý thuyết tâm lý học.

Tầng 1: nhận ra mình đang có một suy nghĩ

Ở Tuần 2, tuần dạy bước 1 Định tâm, sách đặt một câu hỏi làm nền cho mọi việc quan sát. Ta thường cho rằng suy nghĩ là «của mình». Nếu đúng là của mình, thử dừng nó lại xem; không dừng được, vậy suy nghĩ có thật là của mình không, và vì sao ta lại đồng hóa mình với nó?

Từ đó, lời dặn cho người ngồi thiền rất đơn giản. Khi đang theo dõi hơi thở mà một dòng suy nghĩ chen vào, việc cần làm là nhận ra rằng mình đang có suy nghĩ ấy. Nếu không nhận ra, dòng suy nghĩ sẽ dẫn ta đi hết từ nỗi hối tiếc quá khứ tới nỗi lo tương lai, như con khỉ chuyền cành. Sách viết: “Chỉ cần nhận ra bạn đang có suy nghĩ đó, bạn đã giải quyết được 50% vấn đề.” Nửa còn lại là nhẹ nhàng quay về quan sát hơi thở.

Sách «Bạn Luôn Có Cơ Hội Thứ 2» của cùng tác giả nói tương tự trong phần «Quan sát: cánh cổng đầu tiên của thức tỉnh»: không cần đẩy suy nghĩ đi hay loại bỏ nó, chỉ cần nhìn như một người đứng ngoài dòng chảy; suy nghĩ không được tiếp thêm năng lượng sẽ tự tan.

Tầng 2: quan sát phản ứng thay vì phản ứng

Tuần 3 dẫn lời khuyên mà tác giả cho là của Đức Phật: “Hãy trở thành người quan sát.” Theo sách, ở cấp độ đầu tiên, câu này có nghĩa là quan sát chính phản ứng của mình, để chọn cách đáp lại bất bạo động, không khơi thêm tâm tham hay tâm sân trước những gì cuộc sống mang tới.

Tuần 4 có một bài tập nhỏ mà sách gọi là «thiền ngứa». Hít một hơi sâu, quan sát khắp bề mặt da, tìm một chỗ ngứa nhưng đừng gãi; chỉ quan sát cho tới khi cơn ngứa biến mất. Qua đó, người tập tự thấy vô thường ngay trên thân: cơn ngứa sinh ra rồi diệt đi. Sách nối bài tập này với đời sống: bình thường ngứa là gãi ngay, bị chửi là đáp trả ngay; người quan sát tập khoan phản ứng.

«Bạn Luôn Có Cơ Hội Thứ 2» diễn đạt cùng ý bằng công thức «Sự kiện (+ Lựa chọn) + Phản ứng = Kết quả»: giữa sự kiện và phản ứng luôn có một khoảng trống để chọn, và khi chọn phản ứng, ta đang đứng ở vai người quan sát.

Người quan sát không đứng ngoài cuộc đời. Người ấy chỉ đứng lùi một nhịp thở để còn chọn được cách bước tiếp.

Tầng 3: quan sát ký ức mà không tiếp thêm «thức ăn»

Tuần 6 «Tình yêu là giá trị cốt lõi của vũ trụ» đưa việc quan sát xuống lớp sâu hơn: ký ức. Theo sách, ký ức nằm trong dòng chảy tâm thức và sống được là nhờ ta tiếp thêm thức ăn cho nó; thức ăn ấy chính là sự phản ứng của tâm. Khi một ký ức trồi lên mà ta ham muốn hay sân hận với nó, ta vô tình giúp nó mạnh thêm.

Ngược lại, nếu quan sát ở vai trò người quan sát, với tâm quân bình, không bám víu và cũng không trốn tránh, ký ức sẽ dần yếu đi và được thanh tẩy. Sách còn nói việc nhận ra bài học từ ký ức ấy giúp quá trình diễn ra nhanh hơn.

Điều đáng chú ý là sách không xem người quan sát là kẻ lạnh lùng: khi ký ức trồi lên, ta vẫn có thể trân trọng mọi cảm xúc của mình, chỉ là không dính mắc. Quan sát cũng không phải đè nén. Chương 1 sách «Khởi Chánh Nghiệp» cảnh báo rằng dùng ý thức để đè nén vô thức một cách không đúng thì càng tu càng ức chế tâm, thay vì giải phóng tâm.

Tầng 4: Cái Biết, biết luôn cả người quan sát

Tuần 5 «Nơi đâu là Nhà?» nói về «tâm biết»: cái biết về thân và biết về tâm của chính mình. Sách ví như có một chiếc «camera» của vũ trụ đang quan sát từng người, và tới một lúc trong thiền, người tập có thể cảm nghiệm rằng chính mình là chiếc camera ấy, rằng có «một cái gì đó» đang nhìn mọi thứ qua đôi mắt mình. Tác giả gọi đó là cái biết mà biết cả chính mình.

Trong bài thiền bước 5, «Hợp nhất Tâm Nguồn», người tập được dẫn tới câu hỏi «Tôi là ai?», và lời dẫn viết: “Cái Biết đó nhận biết và quan sát luôn cả người vừa đặt ra câu hỏi đó.” Ở Tuần 3, tác giả cũng dùng ngôn ngữ tâm linh riêng để nói về tầng sâu này: người quan sát được ví với «vị Thượng Đế» bên trong, người quan sát toàn bộ thân và tâm. Người đọc thuộc truyền thống khác có thể hiểu đó là cách nói hình tượng của tác giả.

«Bạn Luôn Có Cơ Hội Thứ 2» có một bậc thang gần giống, ba tầng Tâm Xả, Tâm Từ và Tâm Biết, trong đó Tâm Biết là người chứng kiến mọi thứ, không phán xét, không dính mắc.

Thử trong 5 phút: thiền ngứa và câu hỏi «Tôi là ai?»

  1. Ngồi yên, lưng thẳng mà mềm, theo dõi hơi thở ở khe mũi hoặc bụng phồng xẹp.
  2. Khi một suy nghĩ đến, nói thầm «mình đang có suy nghĩ này», rồi quay về hơi thở.
  3. Tìm một cảm giác trên thân, chẳng hạn một chỗ hơi ngứa. Đừng gãi; chỉ quan sát nó thay đổi, như bài «thiền ngứa» ở Tuần 4.
  4. Hỏi khẽ: «Tôi là ai?», rồi để ý phần đang biết mọi điều vừa diễn ra, không cần tìm câu trả lời bằng lời.
  5. Mở mắt, cảm nhận bàn chân trên sàn trước khi đứng dậy.

Nếu câu hỏi «Tôi là ai?» hay việc quan sát khiến bạn thấy chơi vơi, mất cảm giác thật về bản thân, hãy mở mắt, cảm nhận bàn chân và hơi thở rồi dừng lại. Nội dung mang tính chia sẻ – thực hành, không thay cho tư vấn chuyên môn; nếu khó chịu kéo dài, hãy tìm người hướng dẫn phù hợp.

Hỏi – đáp

Người quan sát trong thiền là ai?

Theo sách «Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình», đó là phần trong ta biết mình đang thở, đang nghĩ, đang phản ứng mà không bị cuốn theo. Ở mức đầu, người quan sát nhận ra suy nghĩ và phản ứng của mình để chọn không phản ứng vội; ở mức sâu hơn, sách nói tới Cái Biết, biết luôn cả người đang quan sát.

Quan sát suy nghĩ có phải là đè nén suy nghĩ không?

Không. Sách dạy nhận ra suy nghĩ rồi quay về hơi thở, không chống lại nó. Với ký ức và cảm xúc, Tuần 6 nói có thể trân trọng mọi cảm xúc mà không bám víu hay trốn tránh. Sách Khởi Chánh Nghiệp còn cảnh báo dùng ý thức để đè nén vô thức sai cách thì càng tu càng ức chế tâm.

Làm gì khi suy nghĩ cứ chen vào lúc thiền?

Theo bước định tâm ở Tuần 2, chỉ cần nhận ra mình đang có suy nghĩ ấy, rồi nhẹ nhàng quay lại quan sát hơi thở; theo sách, nhận ra đã là một nửa chặng đường. Không cần trách mình vì suy nghĩ đến nhiều. Mỗi lần nhận ra và quay về là một lần người quan sát được rèn thêm.

Cái Biết trong sách là gì?

Ở Tuần 5, sách nói về «tâm biết»: cái biết về thân và biết về tâm của chính mình. Trong bài thiền bước 5, khi tự hỏi «Tôi là ai?», người tập được dẫn tới cảm nhận mình là Cái Biết, cái nhận biết luôn cả người vừa đặt câu hỏi. Đây là trải nghiệm thiền theo cách diễn đạt của tác giả.

Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình: nội dung và bài học

Đọc thêm từ sách