Thiền có phải là tôn giáo không? Tôn giáo khác tâm linh ra sao

Thiền là một phương pháp, không phải một tôn giáo. Bài viết tóm cách hai cuốn sách của Tạ Minh Tuấn trả lời câu hỏi này và phân biệt tôn giáo với tâm linh, với sự tôn trọng mọi truyền thống.

Mục lục

Thiền không phải là một tôn giáo. Theo chương «Thiền là của đạo Phật và tôn giáo?» trong sách Ai Cũng Thiền Được của Tạ Minh Tuấn, thiền có từ trước thời Đức Phật, không thuộc riêng tôn giáo nào, và người theo đạo hay không theo đạo đều tập được.

Một số pháp thiền gắn với Phật giáo hay những truyền thống khác, nhưng việc ngồi xuống quan sát hơi thở không đòi hỏi bạn đổi niềm tin. Bài viết đi qua lập luận của chương sách ấy, rồi mượn một cuộc đối thoại trong Hành Trình Thức Tỉnh để trả lời câu hỏi rộng hơn mà nhiều người gõ kèm: tôn giáo và tâm linh khác nhau như thế nào.

Vì sao nhiều người nghĩ thiền là của đạo Phật?

Chương này nằm ở Phần 2 «Ngộ nhận thiền», nơi tác giả gỡ lần lượt 23 ngộ nhận khiến người ta ngại thiền. Theo sách, lý do của sự nhầm lẫn khá dễ hiểu: Đức Phật đạt giác ngộ qua thiền định, nên nhiều người mặc định cứ nhắc đến thiền là nhắc đến Phật giáo.

Tác giả chỉ ra mặt còn lại: thiền đã có từ trước thời Đức Phật, như một thiên tính của con người, và trước lẫn sau Ngài đều có những người giác ngộ. Sách không phủ nhận rằng một số pháp thiền gắn với lời dạy của Đức Phật và có nét riêng; nhưng gần như mọi phương pháp thiền, của Phật giáo hay không, đều không dán nhãn kiểu chỉ tín đồ đạo này mới được tập. Một nhà khoa học vô thần, một Phật tử, một Kitô hữu hay một người Hồi giáo đều có thể thiền. Tác giả còn đặt cầu nguyện cạnh thiền: cầu nguyện là trò chuyện với Thượng Đế, còn thiền là lắng nghe, là cuộc trò chuyện với vũ trụ bên trong mình.

“Thiền là phương pháp không mang tính tông phái, không mang tính tôn giáo.”

— Ai Cũng Thiền Được, chương «Thiền là của đạo Phật và tôn giáo?»

Ở chương kế tiếp, «Tôi chỉ tin vào khoa học», sách gợi ý một cách nhìn cho người không quen ngôn ngữ tâm linh: có thể xem thiền như một loại kỹ năng mềm, hay một nghệ thuật sống.

Theo đạo nào cũng thiền được, không theo đạo cũng vậy

Điều này thấy rõ nhất ở phần thực hành. Bốn kiểu thiền chính của sách mượn những đối tượng rất đời thường: hơi thở, hình ảnh ánh sáng, âm thanh và chuyển động của bước chân. Trong chương «Hướng dẫn Thiền Hơi Thở», tác giả viết rằng hơi thở không có ranh giới: dù bạn thuộc tôn giáo, chủng tộc hay quốc gia nào, bạn đều đang thở.

Chương «Hướng dẫn Thiền Niệm Chú» còn cụ thể hơn. Câu niệm có thể là danh hiệu một vị Phật, có thể là tên một vị trong đức tin và truyền thống của riêng bạn, chẳng hạn Đức Jesus hay Mẹ Maria, và cũng có thể chỉ là một từ lành như bình an, hòa hợp. Nói cách khác, bạn có thể thiền ngay trong truyền thống mình đang theo, hoặc không cần truyền thống nào. Chương về ngộ nhận khép lại bằng mấy dòng rất ngắn, trong đó có câu: “Không có đạo cũng thiền được.”

Để công bằng với người đọc, cũng cần nói rõ: Ai Cũng Thiền Được vẫn dùng một số khái niệm Phật học, như Ngũ Giới ở chương «Thiết lập ý định» hay cách chia thiền định và thiền tuệ, và Phần 4 có giới thiệu vài pháp gắn với truyền thống cụ thể như Thiền Mật Tông, Thiền Tara, Thiền Quán Thế Âm. Sách không tông phái theo nghĩa không đòi bạn gia nhập hay từ bỏ niềm tin nào; phần nào hợp với mình thì bạn giữ.

Tôn giáo và tâm linh khác nhau như thế nào?

Câu hỏi này được bàn kỹ trong Hành Trình Thức Tỉnh, một cuốn khác của cùng tác giả. Ở chương I «Vũ trụ là vị thầy», nhân vật Bờm giơ bàn tay lên trước mặt Thành Toàn, người doanh nhân đang đi tìm câu trả lời cho đời mình. Người này thấy lòng bàn tay, người kia thấy mu bàn tay; cả hai đều đúng với góc nhìn của mình, nhưng góc nhìn về sự thật thì không phải là sự thật. Bờm dùng hình ảnh ấy để nói rằng tôn giáo cũng không phải là tâm linh.

Theo cách phân biệt trong cuộc đối thoại này:

  • Tâm linh là sự thật. Bờm nói: “Tâm linh là chân lý, là sự thật về chính mình và vũ trụ này.”
  • Tôn giáo là một góc nhìn về sự thật ấy, được diễn đạt bằng ngôn từ và phương pháp riêng. Chân lý chỉ có một, còn tôn giáo thì có nhiều; các tôn giáo hay khác nhau về từ ngữ, cách tu, con đường, mà thường gặp nhau ở đích đến.
  • Một tôn giáo tốt là con đường dẫn người ta tới sự thật, tới tâm linh. Nhân vật nhấn mạnh có nhiều tôn giáo tốt, đáng được tôn trọng và kính trọng.

Cũng trong chương này, sách định nghĩa tâm linh bằng cách tách chữ: «tâm» là phẩm chất của linh hồn, «linh» là lĩnh nhận, tức học được bài học. Tâm linh, theo đó, là học được những bài học để phát triển phẩm chất. Cuộc đối thoại cũng nói rõ tâm linh không phải là mê tín hay chuyện huyền bí. Nếu bạn đang tìm sách theo tinh thần ấy, bài Cách chọn sách tâm linh không mê tín trên Inti Books có sáu tiêu chí để tự kiểm.

Thiền thuộc về tất cả

Ý này đã có từ Hành Trình Thức Tỉnh, cuốn sách tâm linh đầu tay của tác giả. Trong mục «OTW» của chương II, phần hiểu biết về thiền mà Thành Toàn nhớ lại nêu rằng thiền là phương pháp không mang tính tông phái; chỉ vì Đức Phật giác ngộ qua thiền nên thiền có vẻ gắn với đạo Phật. Và ở những trang cuối sách, tại một trung tâm thiền, người kể chuyện viết rằng thiền đã qua thời là đặc quyền của số ít: nó như hơi thở, ai cũng có thể thiền, ở đâu và lúc nào cũng được.

Trong Hướng Dẫn Sử Dụng Tâm Mình, ở Tuần 5, tác giả nói thêm về thái độ nên có: nếu bạn có một tôn giáo tốt để đi theo thì cứ giữ vững niềm tin và tiếp tục thiền; không cần tôn sùng tôn giáo tới cực đoan, cũng không cần bài xích nó, mà đi con đường trung đạo, không dính mắc vào chuyện có hay không có tôn giáo.

Thử trong 5 phút: niệm một chữ hợp với niềm tin của bạn

  1. Ngồi trên ghế hoặc trên sàn có gối kê, lưng thẳng mà mềm, miệng khép, mắt nhắm.
  2. Chọn một chữ để niệm thầm: tên một vị trong truyền thống bạn tin, hoặc một từ lành như bình an.
  3. Niệm thầm chữ ấy liên tục, không cần đọc thành tiếng, với sự chân thành mà sách dặn.
  4. Khi tâm trôi sang chuyện khác, nhận ra điều đó rồi nhẹ nhàng quay về với chữ đang niệm.
  5. Hết năm phút, xả thiền: hít một hơi sâu, thở ra dài, nhận biết lại căn phòng và cơ thể, rồi mở mắt dần.

Nếu không muốn dùng chữ nào, bạn chỉ cần theo dõi hơi thở vào, hơi thở ra. Cách tập ấy không đòi hỏi niềm tin nào cả.

Nội dung mang tính chia sẻ – thực hành, không thay cho tư vấn chuyên môn; nếu việc tập làm bạn khó chịu kéo dài, hãy dừng lại và tìm người hướng dẫn phù hợp.

Hỏi – đáp

Thiền có phải là tôn giáo không?

Không. Sách Ai Cũng Thiền Được xem thiền là một phương pháp không mang tính tông phái hay tôn giáo. Thiền có từ trước thời Đức Phật, các kỹ thuật thiền không bị giới hạn theo tôn giáo, và người theo đạo hay không theo đạo đều tập được. Có những pháp thiền gắn với truyền thống cụ thể, nhưng bản thân việc thiền không buộc bạn theo một đạo nào.

Không theo đạo Phật có thiền được không?

Được. Chương «Thiền là của đạo Phật và tôn giáo?» nêu rõ người không có tôn giáo, người theo Kitô giáo, Hồi giáo hay đạo khác đều có thể thiền. Bốn kiểu thiền chính trong sách dựa trên hơi thở, hình ảnh ánh sáng, âm thanh và bước đi, không đòi hỏi niềm tin riêng. Sách có dùng vài khái niệm Phật học; bạn giữ lại phần hợp với mình.

Người có đạo khác thì nên thiền thế nào?

Chương «Hướng dẫn Thiền Niệm Chú» gợi ý chọn câu niệm theo đức tin và truyền thống của chính bạn, ví dụ tên một vị bạn tôn kính, hoặc một từ lành như bình an. Tác giả còn đặt cầu nguyện cạnh thiền: cầu nguyện là trò chuyện với Thượng Đế, thiền là lắng nghe. Nếu có đời sống đức tin, bạn có thể hỏi thêm người hướng dẫn trong truyền thống của mình.

Tôn giáo và tâm linh khác nhau như thế nào?

Trong Hành Trình Thức Tỉnh, qua lời nhân vật Bờm, tâm linh là sự thật về chính mình và vũ trụ, còn tôn giáo là một góc nhìn về sự thật ấy, diễn đạt bằng ngôn từ và phương pháp riêng. Chân lý chỉ có một nhưng có nhiều tôn giáo; tôn giáo tốt là con đường dẫn tới tâm linh và đáng được tôn trọng. Sách định nghĩa tâm linh là học bài học để phát triển phẩm chất.

Bài liên quan: Ngồi thiền bị tê chân phải làm sao? 5 cách không cần kiết già · Thức tỉnh và tỉnh thức khác nhau như thế nào? Vì sao cần cả hai

Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Ai Cũng Thiền Được: nội dung, bài học và ai nên đọc

Đọc thêm từ sách