Tư duy tích cực tự nó không có hại, nhưng theo sách «Bạn Muốn Được Nhớ Đến Vì Điều Gì» của Tạ Minh Tuấn, nó thành vấn đề khi được dùng để né sự thật: lòng đang đau mà miệng vẫn nói «tôi ổn». Sách xem tư duy tích cực là một bước đệm, không phải đích đến.
Từ «cái phao» đến «bước đệm»
Bài viết dài nhất trong Bạn Muốn Được Nhớ Đến Vì Điều Gì mang tên «Liệu NLP có thể mang đến thành công bền vững?». Theo ghi chú trong sách, đây là bài do một thiền sinh viết lại từ một bài giảng. Bài không bác bỏ tư duy tích cực. Nó kể rằng có một giai đoạn con người sống giữa rất nhiều tiêu cực, giống người sắp chìm cần một cái phao để bám vào, và suy nghĩ tích cực đã là cái phao ấy: giúp ta thấy ly nước còn đầy một nửa thay vì chỉ thấy phần đã vơi.
Nhưng cái phao để qua lúc nguy, không phải để sống cả đời trên đó. Bài viết kết luận:
«Tư duy tích cực như là một bước đệm.» – Bạn Muốn Được Nhớ Đến Vì Điều Gì
Theo tác giả, sau bước đệm ấy cần những thực hành sâu hơn, để có được bình an, hạnh phúc và sự hoà hợp thực sự.
Chuyện con đà điểu
Để nói về mặt trái, bài viết kể chuyện một con đà điểu thấy một con sư tử sắp lao tới. Con thứ nhất phản ứng theo quán tính «tích cực»: vùi đầu xuống cát và tự nhủ rằng con sư tử không có thật, mình ổn, mình bình an. Nó dễ chịu được một khoảnh khắc, còn sau đó ra sao thì ai cũng đoán được. Con thứ hai biết thiền, biết làm việc với ký ức của mình: nó nhìn sự thật đúng như nó vốn là, rằng có một con sư tử và mình đang gặp nguy. Chính nhờ chấp nhận điều đó mà nó còn cơ hội chạy thoát, vì đà điểu vốn bền sức hơn sư tử trên quãng đường dài.
«Chỉ khi đối diện với sự thật thì chúng ta mới có một tia sáng hy vọng…» – Bạn Muốn Được Nhớ Đến Vì Điều Gì
Theo bài viết, nhiều người đang khổ mà chưa chuyển hoá được những ký ức dẫn tới nỗi khổ ấy, rồi cố tạo cảm giác rằng mọi thứ đều ổn, thậm chí bóp méo sự thật cho vừa với cách mình muốn nhìn. Nếu đang rất khổ mà chỉ đứng trước gương tự nhủ rằng mình không khổ, mình hạnh phúc lắm, lâu dần, theo tác giả, gương mặt sẽ mang vẻ trống rỗng của người không thật sự đủ đầy.
Tứ Diệu Đế bắt đầu từ việc nhìn nhận khổ
Bài viết nối chuyện con đà điểu với Tứ Diệu Đế. Theo cách đọc của tác giả, Đức Phật không dạy tư duy tích cực, mà dạy chấp nhận rằng mình đang khổ, nhìn cho rõ khổ là gì, tìm nguyên nhân của khổ; thanh lọc được nguyên nhân thì mới thanh lọc được khổ, và từ đó mới đến con đường Bát Chánh Đạo. Chỗ khác nhau giữa hai hướng, theo bài viết, là một bên cố điều chỉnh tâm trí để thay đổi hay phủ nhận sự thật, còn một bên đối diện, chấp nhận và nhìn sự thật như nó vốn là.
Bốn dấu hiệu tích cực đã thành né tránh
Gom từ nhiều bài trong hai cuốn sách của tác giả, có thể nhận ra bốn dấu hiệu cho thấy sự «tích cực» đang che đi điều cần nhìn:
- Nói «tôi ổn» khi lòng đang bị thương. Trong Bạn Luôn Có Cơ Hội Thứ 2, chương về phẩm chất Bình An gọi tên hiện tượng này là bình an giả tạo: «Tâm thì bị thương, mà miệng cứ nói “tôi ổn”.»
- Trang điểm cho gương mặt. Bài «Thiền – cầu nối giữa thành công và hạnh phúc» viết rằng ta hay khoác lên bề ngoài vẻ lạc quan, tích cực, tự tin, trong khi chưa thật sự hiểu thấu chính mình.
- Ép mình phải thư thái. Bài về thói quen thiền nhắc rằng thiền giữa đời thường không đồng nghĩa với tư duy tích cực hay gò mình vào vẻ nhẹ nhàng, thư thái; cũng không phải thờ ơ với mọi thứ.
- Chối bỏ cảm xúc khó. Bài về cơn giận viết rằng né tránh hay chối bỏ cơn giận thì sự dồn nén vẫn nằm lại bên trong, và có thể tích tụ tới lúc bùng lên.
Sách cũng không cổ vũ điều ngược lại. Một bài về trách nhiệm viết rằng quá tích cực hay quá tiêu cực đều không đưa ta tới bình an; điều cần là sự quân bình.
Thay «tôi ổn» bằng điều gì?
Chương Bình An trong Bạn Luôn Có Cơ Hội Thứ 2 tách chữ «bình an» làm hai. «Bình» là quân bình, không chạy theo niềm vui cũng không trốn tránh nỗi buồn. «An» là niềm vui trong lành không cần điều kiện. Theo chương ấy, bình an thật không đến từ việc né mà từ việc đi xuyên qua nỗi sợ và tổn thương; không trốn tránh mà chuyển hoá. Bài «Sống trong hiện tại – đủ chưa?» của Bạn Muốn Được Nhớ Đến Vì Điều Gì cũng đề nghị quay về thay vì chạy trốn, nhìn thẳng thay vì phủ nhận, và để sự chuyển hoá diễn ra tự nhiên thay vì ép mình đổi khác.
Nói cách khác, sách không bảo ta bỏ niềm lạc quan. Sách chỉ đề nghị đặt niềm lạc quan sau sự thật chứ không đặt lên trên sự thật: nhìn rõ điều đang xảy ra trước, rồi mới tìm lối ra. Ý «bình an giả tạo» cũng xuất hiện trong một cuốn khác của tác giả, được bàn trong bài thức tỉnh và tỉnh thức khác nhau như thế nào.
Thử trong 5 phút: gọi đúng tên thay vì nói «ổn»
Bài «Thiền – cầu nối giữa thành công và hạnh phúc» có một nhận xét giản dị: khi được hỏi về cảm xúc, ta thường chỉ đáp ổn hoặc không ổn, trong khi giữa hai thái cực ấy còn vui, buồn, hờn, giận, trách móc, hào hứng, thất vọng. Bạn có thể thử:
- Ngồi yên, thở chậm ba hơi.
- Hỏi mình như chương Bình An gợi ý: điều gì đang khiến mình bất an?
- Gọi tên một đến ba cảm xúc thật đang có, càng cụ thể càng tốt, không chấm điểm tốt hay xấu.
- Viết một câu về «con sư tử» của bạn: sự thật nào đang ở trước mặt mà mình chưa muốn nhìn?
- Chọn một việc nhỏ, làm được trong hôm nay, để bắt đầu đối diện với nó.
Nội dung bài mang tính chia sẻ và thực hành theo góc nhìn của tác giả, không thay cho thăm khám hay tư vấn tâm lý; nếu buồn bã, lo âu, mất ngủ kéo dài hoặc bài tập làm trỗi lên cảm xúc quá mạnh, hãy dừng lại và tìm người có chuyên môn phù hợp.
Hỏi – đáp
Tư duy tích cực có hại không?
Theo sách Bạn Muốn Được Nhớ Đến Vì Điều Gì, tư duy tích cực không có hại khi nó giúp ta thấy phần còn lại của ly nước thay vì chỉ thấy phần đã vơi. Nó thành vấn đề khi bị dùng để né sự thật, như con đà điểu vùi đầu xuống cát và tự nhủ mình ổn trong lúc nguy hiểm đang tới gần.
Tích cực độc hại là gì?
Sách của Tạ Minh Tuấn không dùng cụm tích cực độc hại, nhưng có một khái niệm gần nghĩa là bình an giả tạo: dùng tâm linh hay tư duy tích cực làm vỏ bọc để khỏi phải đối diện với tổn thương thật. Dấu hiệu dễ thấy nhất là trong lòng đang đau mà miệng vẫn nói mình ổn.
Sách có khuyên bỏ tư duy tích cực không?
Không. Sách coi tư duy tích cực là cái phao hữu ích ở một giai đoạn và là một bước đệm. Điều sách đề nghị là đi tiếp: nhìn thẳng vào sự thật, chấp nhận điều đang xảy ra, tìm nguyên nhân của nỗi khổ và chuyển hoá nó, thay vì dừng lại ở những câu tự nhủ cho dễ chịu.
Làm sao biết mình đang tích cực giả tạo?
Theo các bài trong sách, hãy để ý khi bạn nói ổn mà lòng không ổn, khi bạn giữ vẻ lạc quan bên ngoài nhưng ngại nhìn vào bên trong, khi bạn ép mình phải nhẹ nhàng, hoặc khi bạn gạt đi những cảm xúc khó như giận hay buồn. Gọi đúng tên cảm xúc đang có là bước đầu để đối diện.
Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Bạn Muốn Được Nhớ Đến Vì Điều Gì: nội dung, bài học
Đọc thêm từ sách
- Bạn Muốn Được Nhớ Đến Vì Điều Gì trên Inti Treasury: giới thiệu, mục lục và phần đọc thử.
- Về chuyện chuyển hoá thay vì đè nén: đọc trọn phần Sứ mệnh, chuyển hóa sự trì hoãn và chuyển hóa cơn giận trên Inti Treasury.
- Một góc khác của cùng cuốn sách: bài hạnh phúc tự thân là gì.
- Trang sách Bạn Muốn Được Nhớ Đến Vì Điều Gì trên Inti Books.
