Các phương pháp thiền cơ bản: 4 kiểu thiền chính và cách chọn

Sách Ai Cũng Thiền Được của Tạ Minh Tuấn gom các phương pháp thiền cơ bản thành bốn kiểu chính, khác nhau ở điểm neo tâm, rồi mở rộng thành ma trận 72 pháp thiền. Bài viết tóm năm nguyên lý chung và cách chọn kiểu hợp với mình.

Mục lục

Các phương pháp thiền cơ bản, theo sách Ai Cũng Thiền Được của Tạ Minh Tuấn, gom lại thành bốn kiểu thiền chính, khác nhau ở điểm neo tâm: Thiền Hơi Thở, Thiền Ánh Sáng, Thiền Niệm Chú và Thiền Đi Bộ. Sách kèm hai bài trắc nghiệm ngắn để người đọc tự chọn kiểu hợp với mình.

Từ bốn kiểu này, Phần 4 của sách mở rộng thành một «ma trận» 72 pháp thiền. Nếu bạn đang tìm hiểu riêng sự khác nhau giữa thiền định và thiền tuệ, Inti Books đã có bài Thiền Tuệ Vipassana khác Thiền Định Samatha như thế nào?; bài này tập trung vào cách sách phân loại các phương pháp và cách chọn một kiểu để bắt đầu.

Trước khi chọn: hai cách chia thiền trong sách

Chương «Các loại thiền» mở bằng nhận xét rằng trên đời có muôn hình vạn trạng kiểu thiền, trong đó có những pháp nổi tiếng như Vipassana, Thiền Siêu Việt, Heartfulness, Anapanasati hay Thiền Thức Tỉnh. Lời khuyên đầu tiên của tác giả là đừng chọn một pháp chỉ vì nó nổi tiếng: “Nên hãy «lựa» rồi hẵng «chọn».”

Cách chia thứ nhất là thiền định và thiền tuệ. Sách ví tâm như ly nước có cặn: thiền định làm ly nước lắng lại, cặn chìm xuống, phần nước bên trên trong ra, nhưng đó mới là bình an bề nổi; thiền tuệ là bước thanh lọc chính phần cặn ấy. Cách chia thứ hai là thiền định tâm, còn gọi là thiền chỉ, và thiền chánh niệm, còn gọi là thiền quán. Thiền chỉ gom tâm vào một điểm, như hơi thở ở mũi, bụng phồng xẹp, một ngọn nến hay một âm thanh, giống chiếc kính lúp «zoom in»; thiền quán quan sát một phạm vi rộng hơn gồm thân, cảm giác, tâm trạng và các quy luật, giống chiếc kính viễn vọng «zoom out». Hai cách bổ trợ cho nhau. Tác giả cũng dặn nếu thấy chương này khó, cứ thực hành trước rồi quay lại đọc sau.

Bốn kiểu thiền chính

Chương «4 kiểu thiền chính» chọn bốn cách phổ biến ở cấp độ cơ bản. Mỗi kiểu mượn một đối tượng khác nhau để quan sát và định tâm:

  • Thiền Hơi Thở: đối tượng là hơi thở, thứ luôn có mặt. Chỉ quan sát hơi vào, hơi ra, dài hay ngắn, nông hay sâu, mà không phản ứng. Sách gọi đây là pháp thiền rất thuần khiết, cũng là cửa nhập môn của rất nhiều người. Bài hướng dẫn đi từ bụng phồng xẹp đến hơi thở ở khe mũi; khi suy nghĩ chen vào, chỉ cần nhận ra rồi quay về hơi thở.
  • Thiền Ánh Sáng: một dạng thiền quán tưởng, đối tượng là hình ảnh ánh sáng do người thiền tự hình dung, chẳng hạn một vòng tròn ánh sáng trước mặt với màu mình yêu thích. Sách thừa nhận có người rất khó hình dung, có người lại làm rất dễ và thích kiểu thiền này hơn.
  • Thiền Niệm Chú: đối tượng là âm thanh do chính mình tạo ra. Người thiền niệm liên tục, thành tiếng hay niệm thầm, danh hiệu một vị Phật hay một vị trong truyền thống tín ngưỡng của mình, một câu thần chú mình hiểu nghĩa, hoặc một từ lành như «bình an». Theo sách, kiểu thiền này thường dễ tập trung nhất nên hợp với số đông.
  • Thiền Đi Bộ: một kiểu thiền động, đối tượng là chuyển động. Người thiền mở mắt, bước chậm, biết chân nhấc lên, đặt xuống, cảm nhận bàn chân chạm đất, có thể phối hợp với hơi thở và đếm bước. Sách ghi nhận kỹ thuật thiền hành này được thiền sư Thích Nhất Hạnh ở Làng Mai hướng dẫn rất chi tiết.

Năm nguyên lý chung của cả bốn kiểu

Dù khác đối tượng, sách cho rằng bốn kiểu thiền dùng chung năm nguyên lý ở cấp độ cơ bản:

  1. “Thiền là sự quan sát, nhận biết.”
  2. Có một đối tượng để neo tâm: hơi thở, ánh sáng, âm thanh hay chuyển động.
  3. Đưa ý thức vào để biết điều đang diễn ra ở hiện tại: hơi thở thế nào, ánh sáng ra sao, âm thanh gì, chuyển động kiểu gì.
  4. Nhờ mượn một đối tượng lành, tâm trí thôi «chuyền cành» từ suy nghĩ này sang suy nghĩ khác.
  5. Buông xả những suy nghĩ lang tang để chạm được cái «trống không» bên trong, nơi bình an tự hiển lộ.

Không có kiểu thiền nào hơn kiểu nào. Chỉ có kiểu hợp với bạn lúc này, và việc bạn ngồi xuống mỗi ngày.

Chọn kiểu nào: hai bài trắc nghiệm của sách

Chương «Survey thiền» có hai bài trắc nghiệm. Bài thứ nhất gồm chín câu về cách bạn học, ghi nhớ, giải quyết vấn đề, để biết mình thiên về kiểu nhận thức bằng hình ảnh (V), âm thanh (A) hay chuyển động (K). Bài thứ hai gồm mười câu để ước lượng khả năng tập trung thấp, trung bình hay cao. Chương «Lựa chọn thiền» ghép hai kết quả theo quy tắc sau, ưu tiên khả năng tập trung trước:

  • Tập trung thấp: bắt đầu với Thiền Niệm Chú, vì tụng niệm giúp dễ tập trung nhất.
  • Tập trung trung bình: người V hợp Thiền Ánh Sáng, người A hợp Thiền Niệm Chú, người K hợp Thiền Hơi Thở.
  • Tập trung cao: tập được cả bốn kiểu; kiểu hợp nhất vẫn theo V, A, K như trên, riêng người K có thêm Thiền Đi Bộ, vì thiền mở mắt và chuyển động đòi hỏi tập trung cao.

Tác giả nhấn mạnh mọi phân loại chỉ là tương đối: có người tập trung kém lại thấy dễ tập với Thiền Đi Bộ hơn. Điều quan trọng là tham khảo mà không «chấp», thực hành kiểu thiền bài trắc nghiệm gợi ý, đồng thời thử ba kiểu còn lại, rồi tự rút ra kiểu nào «thuận tự nhiên» nhất với mình.

Từ bốn kiểu chính đến ma trận 72 pháp thiền

Phần 4 «360 độ thiền» mở rộng thành 72 pháp thiền, gồm bốn kiểu chính và 68 pháp khác, xếp theo năm trục: khả năng tập trung; kiểu nhận thức V, A, K; dành cho người mới hay người đã thiền sâu; mục tiêu; và thời lượng dưới 15 phút, từ 15 đến 30 phút hay trên 30 phút. Sáu mục tiêu sách dùng là cân bằng cảm xúc, hỗ trợ công việc, hỗ trợ sức khỏe, thanh lọc chữa lành, chánh niệm tỉnh thức và thức tỉnh sự thật. Đây là cách phân loại theo trải nghiệm của tác giả; riêng mục tiêu sức khỏe, chính sách dặn thiền chỉ là phương thức bổ trợ.

Tuy vậy, sách viết rằng người mới chỉ cần đọc hết Phần 3 và tinh tấn thực hành theo tinh thần «Đúng – Đủ – Đều», đừng thành «mọt sách thiền» biết nhiều mà không làm. «Bản đồ hành động» cuối sách nói rõ từ khóa quan trọng nhất là đều đặn: thiền mười tiếng trong một ngày rồi bỏ hai mươi ngày không bằng mỗi ngày ba mươi phút suốt hai mươi ngày.

Thử trong 5 phút: nếm thử bốn điểm neo

  1. Ngồi theo Tư Thế Thiền Chuẩn: lưng thẳng mà mềm, miệng khép, thở mũi, mắt nhắm hờ.
  2. Phút 1, hơi thở: nhận biết hơi vào, hơi ra ở khe mũi.
  3. Phút 2, ánh sáng: hình dung một vòng tròn ánh sáng dịu trước mặt, màu bạn thấy dễ chịu, và ở lại với nó.
  4. Phút 3, âm thanh: niệm thầm một từ lành, như «bình an», theo nhịp thở.
  5. Phút 4, chuyển động: đứng dậy, đi thật chậm vài bước, biết chân nhấc lên, đặt xuống.
  6. Phút 5, ngồi lại và ghi một dòng: điểm neo nào giúp tâm mình lắng nhanh nhất? Đó là gợi ý ban đầu để bạn đối chiếu với hai bài trắc nghiệm trong sách.

Nội dung là chia sẻ – thực hành từ sách, không thay cho thăm khám hay tư vấn chuyên môn. Nếu khi tập bạn thấy bất an, chóng mặt hay khó chịu kéo dài, hãy dừng lại và tìm người hướng dẫn phù hợp.

Hỏi – đáp

Các phương pháp thiền cơ bản gồm những gì?

Sách Ai Cũng Thiền Được gom các phương pháp cơ bản thành bốn kiểu thiền chính: Thiền Hơi Thở, Thiền Ánh Sáng, Thiền Niệm Chú và Thiền Đi Bộ. Chúng khác nhau ở đối tượng neo tâm, lần lượt là hơi thở, hình ảnh ánh sáng, âm thanh và chuyển động, nhưng cùng chung nguyên lý: thiền là quan sát, nhận biết mà không phản ứng.

Người mới nên bắt đầu với kiểu thiền nào?

Theo chương «Lựa chọn thiền», hãy xét khả năng tập trung trước. Người khó tập trung có thể bắt đầu với Thiền Niệm Chú. Người tập trung trung bình chọn theo kiểu nhận thức: hình ảnh hợp Thiền Ánh Sáng, âm thanh hợp Thiền Niệm Chú, chuyển động hợp Thiền Hơi Thở. Sách khuyên thử cả bốn kiểu rồi tự chọn kiểu thuận với mình nhất.

Thiền niệm chú có cần theo một tôn giáo nào không?

Không bắt buộc. Sách gợi ý niệm danh hiệu một vị Phật, một vị trong truyền thống tín ngưỡng của bạn, một câu thần chú bạn hiểu nghĩa, hoặc đơn giản là một từ lành như «bình an», «hòa hợp». Điều sách nhấn mạnh là niệm với tâm chân thành và sự tôn trọng, lặp lại liên tục từ lúc nhập thiền đến lúc xả thiền.

Có cần học hết 72 pháp thiền không?

Không. Sách viết người mới chỉ cần đọc hết Phần 3 «Chỉ dẫn thiền», chọn một trong bốn kiểu thiền chính và thực hành đều đặn mỗi ngày. Ma trận 72 pháp ở Phần 4 dành cho lúc bạn muốn đi sâu hơn, chọn theo mục tiêu và thời lượng mình có. Tác giả nhắc đừng biết quá nhiều mà không thực hành.

Tóm tắt cả cuốn: Tóm tắt sách Ai Cũng Thiền Được: nội dung, bài học và ai nên đọc

Đọc thêm từ sách